Stuwing, verstopte melkklier of borstontsteking: blijf voeden, en wanneer je belt

Het is tien over drie ’s nachts en je legt je baby aan. Op het moment dat hij aanhapt, voel je een harde, gevoelige plek in je borst die er die middag nog niet zat.

Is dit gewoon een volle borst, of begint hier iets?

Een harde, gespannen of pijnlijke borst komt bij borstvoeding meestal door melk die niet goed wegkan. Het belangrijkste advies is bij vrijwel elke vorm hetzelfde: blijf voeden, juist aan die kant. Zo staat het op Thuisarts.nl.

Hieronder staat wat stuwing, een verstopt melkkanaaltje en een borstontsteking kunnen zijn, wat je zelf kunt doen en wanneer je belt. Wat er bij jou precies aan de hand is, stelt dit artikel niet vast; dat doet de huisarts of een lactatiekundige.

Wat er in je borst gebeurt

Moedermelk wordt gemaakt in kleine melkklieren die door de hele borst verspreid liggen. Vanuit die klieren loopt de melk door smalle gangen naar de tepel. Bij elke voeding drinkt je baby een deel van die voorraad weg, en de aanmaak vult hem daarna weer aan.

Wordt een borst niet goed of niet vaak genoeg leeggedronken, dan blijft er melk staan terwijl de aanmaak doorloopt. De borst raakt voller, gaat spannen en kan pijn doen. Raken de melkklieren overvol, dan remt dat bovendien de aanmaak van nieuwe melk.

Uit dat ene mechanisme komen de drie beelden voort die in dit artikel langskomen. Staat de melk overal tegelijk, dan voelen beide borsten vol en gespannen: stuwing. Stroomt de melk op één plek niet door, dan voel je daar een harde plek: een verstopt melkkanaaltje. En komt er een ontstekingsreactie bij, dan spreekt een arts van een borstontsteking.

Waar het op kan lijken: drie beelden

De tabel hieronder zet de drie beelden naast elkaar. Het is een indruk, geen norm: de beelden lopen in de praktijk in elkaar over.

En het is geen diagnose. Wat er bij jou aan de hand is, beoordeelt de huisarts of een lactatiekundige.

Een verstopt melkkanaaltje dat niet doorstroomt, kan overgaan in een borstontsteking. Dezelfde harde plek kan er een dag later dus anders bij staan.

Voel je je ziek of heb je koorts, dan hoef je niet eerst uit te zoeken in welke rij je zit. Dan bel je de huisarts.

Stuwing: volle, gespannen borsten in de eerste week

In de eerste week na de geboorte maakt je lichaam steeds meer melk. Je borsten kunnen daardoor vol, hard en gespannen aanvoelen; dat heet stuwing. Vaak gebeurt dat als je baby twee tot vier dagen oud is en de productie verder op gang komt.

Wat helpt, is vaak aanleggen, dag en nacht, volgens voeden op verzoek. Acht tot twaalf voedingen per etmaal zijn in de eerste weken heel gewoon, en elke voeding haalt melk weg.

Staat je borst zo bol dat je baby de tepel niet goed te pakken krijgt, kolf dan eerst een beetje af. De tepelhof wordt zachter en het aanhappen lukt daarna beter.

Bij veel ouders wordt de stuwing na een paar dagen minder, doordat de aanmaak zich instelt op wat je baby drinkt. Blijven je borsten gespannen en pijnlijk, dan is dat iets om deze week te bespreken; bij wie je terechtkunt, staat verderop.

Een harde plek in je borst: vaak een verstopt melkkanaaltje

Voel je één harde, gevoelige plek in je borst, en voel je je verder niet ziek, dan kan dat passen bij een verstopt melkkanaaltje, vaak verstopte melkklier genoemd. De melk stroomt op die plek niet goed door, bijvoorbeeld doordat een melkgangetje een beetje of helemaal dicht zit.

Het advies is doorvoeden, en de voeding beginnen aan die kant. Tijdens de voeding kun je de plek zachtjes masseren in de richting van de tepel.

Ook wisselen van houding kan helpen: in een andere voedingshouding drinkt je baby de borst op een andere manier leeg.

Komt de plek terug, of krijg je hem met voeden niet weg, vraag dan een lactatiekundige om een hele voeding mee te kijken. En ga je je ziek voelen of krijg je koorts, dan bel je de huisarts.

Hoe een borstontsteking eruit kan zien

Bij een borstontsteking, ook wel mastitis genoemd, doet je borst pijn. Een deel van de borst is dikker en warmer dan de rest, en bij een lichte huid ook rood. Soms voel je een bult in de borst.

Daarnaast kun je je ziek en grieperig voelen en koorts krijgen. Meestal zit het in één borst. Ouders gebruiken er verschillende woorden voor: de een voelt vooral stekende pijn in de borst, de ander vooral een warme, zware borst.

Een borstontsteking kan ontstaan via een verstopt melkkanaaltje dat niet doorstroomt. Er kan ook een bacterie van de huid in de borst komen, bijvoorbeeld via een tepelkloof, een scheurtje in de huid van de tepel; meer daarover staat in tepelkloven. Volgens de JGZ-richtlijn komt een borstontsteking het vaakst voor in de tweede of derde week na de bevalling.

Wat er nodig is, beoordeelt de huisarts. Borstvoeding kan daarbij vrijwel altijd doorgaan; de melk uit een ontstoken borst is niet schadelijk voor je baby.

Blijf voeden, juist aan de pijnlijke kant

Bij alle drie de beelden is doorvoeden het belangrijkste advies. Stoppen maakt de klachten meestal erger, omdat de melk dan juist blijft staan.

Begin de voeding aan de pijnlijke kant, zodat die borst goed leeg wordt gedronken, en bied daarna de andere kant aan zoals je gewend bent.

De melk uit een ontstoken borst kan iets anders smaken. Sommige baby’s drinken daardoor even minder gretig aan die kant; je kunt dan nakolven om de borst verder te legen.

Goed aanleggen helpt je baby om de borst leeg te drinken. Het stappenplan staat in goed aanleggen.

Leg je de voedingen vast met voeding bijhouden in een app, dan zie je terug of één kant er de afgelopen dagen vaak bij inschoot. Om drie uur ’s nachts weet bijna niemand dat nog uit het hoofd.

Warmte vooraf, koude erna

Leg voor en tijdens de voeding een warme doek op de borst. De melk stroomt dan beter door.

Na de voeding kan een koude doek of een zakje ijs tegen de pijn helpen. Leg een theedoek tussen het ijs en je huid, zodat je huid niet bevriest.

Stop met koelen ongeveer een half uur voor de volgende voeding; vlak voor het voeden kan je borst beter warm zijn.

Pijnstilling kan hierbij horen. Wat voor jou geschikt is terwijl je borstvoeding geeft, bespreek je met de huisarts of de apotheek.

Lukt voeden even niet, dan kolf je

Is voeden aan de pijnlijke kant even te veel, of drinkt je baby de borst niet leeg, dan kun je kolven of nakolven. Zo blijft de melk stromen en houd je de productie op gang.

Hoe je dat aanpakt, met schema’s per situatie, staat in kolven: hoe vaak en hoe lang.

Waardoor melk kan blijven staan

Melk die stilstaat in de borst heet melkstase, en dat is meestal het begin van deze klachten. Het kan onder meer zo ontstaan:

• voedingen die korter duren of worden overgeslagen, bijvoorbeeld op een drukke dag; er blijft dan melk achter terwijl de aanmaak doorloopt;
• aanleggen dat niet goed lukt, waardoor je baby de borst niet goed leeg drinkt;
• een aanmaak die groter is dan wat je baby drinkt; daarover staat meer in overproductie.

Een gemiste of verschoven voeding is geen fout. Het is iets om de dag erna op te letten: wat vaker aanleggen of kolven maakt de borst weer leeg.

Stuwing bij minderen of stoppen

Ook bij het minderen of stoppen van borstvoeding kan melk blijven staan: er wordt minder gedronken, terwijl de aanmaak nog even doorloopt.

Bouw daarom geleidelijk af. Je borsten krijgen dan de tijd om de hoeveelheid melk aan te passen, en je hebt minder last van stuwing. Hoe je dat rustig doet, staat in geleidelijk afbouwen.

Wat meestal niet helpt

Een paar dingen lijken logisch, maar helpen meestal niet:

• Stoppen met voeden aan de pijnlijke kant. De melk blijft dan juist staan; het advies is doorvoeden, en beginnen aan die kant.
• Hard op de harde plek duwen of kneden. Het advies is zachte massage richting de tepel, tijdens de voeding.
• Afwachten terwijl je koorts hebt en je ziek voelt. Bij koorts terwijl je borstvoeding geeft, bel je direct.
• De pijnlijke kant een dag overslaan om hem rust te geven. Die borst raakt dan voller in plaats van leger.

Wanneer neem je contact op, en met wie

De stappen hieronder lopen op van meedenken tot direct bellen. De grenzen staan zo op Thuisarts.nl.

• Praat erover, deze week: stuwing die na een paar dagen niet minder wordt, een harde plek die blijft of terugkomt, of pijn bij het voeden die aanhoudt. Borstvoeding geven hoort geen pijn te doen. Bel de kraamzorg, de verloskundige, het consultatiebureau of een lactatiekundige.
• Maak een afspraak met de huisarts: je volgt de adviezen, en de klachten zijn na 24 uur niet minder. Of je hebt tepelkloven die niet herstellen.
• Bel direct de huisarts, buiten kantooruren de huisartsenpost: je krijgt opeens koorts terwijl je borstvoeding geeft, je borst is dik, warm en pijnlijk en je voelt je ziek, of je hebt tepelkloven en voelt je ziek.
• Zeg er bij het bellen bij als je eerder een borstontsteking hebt gehad, of als je hierover al afspraken hebt met een lactatiekundige of de verloskundige. Die eigen afspraken gaan voor.

En vertrouw je het niet, dan is dat op zichzelf al een reden om te bellen. Je hoeft niet eerst zelf vast te stellen wat er aan de hand is voordat je om hulp mag vragen.

Hoe het met jou gaat

Voeden met een zere borst is zwaar, helemaal als er koorts bij komt en je baby gewoon door wil drinken. Dat je hier hulp bij vraagt, zegt niets over hoe je het doet.

Wat praktisch scheelt: laat je partner of iemand anders alles rondom de voeding overnemen. Je baby aangeven, verschonen, de was, het eten; jij hoeft dan alleen te voeden en te rusten.

En kom je er na een paar dagen zelf niet uit, plan dan een afspraak in plaats van door te bijten. Meekijken bij één hele voeding levert vaak meer op dan nog een week zelf proberen.

In de app: voeding bijhouden