Wanneer mag een baby koemelk? De overstap na het eerste jaar

Het pak opvolgmelk is bijna leeg en je kind wordt volgende week een jaar. In het schap staan gewone melk en peutermelk naast elkaar, en je vraagt je af wat er nu eigenlijk in de beker kan. Koemelk als drank kan vanaf 12 maanden, en vanaf die leeftijd hebben halfvolle en magere melk de voorkeur.

Hoe snel dat gaat, verschilt per kind: sommige baby’s drinken rond hun eerste verjaardag nog twee of drie keer opvolgmelk per dag, en dat is niet erg. Hieronder staat waarom de grens bij een jaar ligt, wat er in het eerste jaar wel kan, hoe je de overstap maakt, hoeveel zuivel er daarna in gaat en wanneer je belt.

Waarom koemelk in het eerste jaar nog geen drank is

In het eerste jaar is melk nog de hoofdmaaltijd. Tussen de acht en twaalf maanden gaan er naast de hapjes nog twee tot drie melkvoedingen per dag in. Wat er in die voedingen zit, weegt dus zwaar mee.

Opvolgmelk bevat meer ijzer en goede vetten en minder eiwit dan gewone koemelk of melk van andere diersoorten zoals geiten. Drinkt een baby veel gewone melk, dan krijgt het lichaam te weinig ijzer binnen en dat kan tot een tekort leiden; te veel eiwit kan bovendien schadelijk zijn voor de nieren van een baby.

Daarom ligt de grens bij twaalf maanden. Rond die leeftijd eet een kind drie volledige maaltijden met de pot mee, en komt het ijzer uit vlees, vleesvervangers, volkorenproducten en groente in plaats van uit de melk. Koemelk kan de plaats van de opvolgmelk dan innemen zonder dat er iets belangrijks wegvalt.

Wat in het eerste jaar wel kan

Het gaat om koemelk als drank, en om de hoeveelheid. Een beetje gewone melk is niet schadelijk, een baby kan het gewoon verteren; het gaat mis als hij er zoveel van drinkt dat het een melkvoeding vervangt. Een sausje met wat melk of melk door de groente kan daarom al tijdens de hapjesperiode.

Bij pap ligt dat anders, want een bord pap is een hele voeding: pap maak je in het eerste jaar aan met borstvoeding of opvolgmelk. Yoghurt en kwark kunnen vanaf ongeveer acht maanden als klein toetje of oefenhapje, zolang borstvoeding of opvolgmelk de grootste melkbron blijft.

Het verschil zit in de hoeveelheid: een paar lepels vult geen maag, een beker melk wel.

Koemelk per leeftijd

Dit verschilt sterk per kind. De tabel geeft een richting, geen norm.

Hoe de melkvoedingen in dat eerste jaar in aantal afnemen terwijl de maaltijden groeien, staat in het voedingsschema per leeftijd.

Zo maak je de overstap

Er is geen vaste dag voor, en er hoeft niets in één keer om. Een rustige manier is om per voeding te wisselen en te beginnen bij het moment waarop je kind het minst aan de fles hangt, vaak het ontbijt. Geef de melk meteen in een gewone beker: daaruit leert een kind beter slikken en zuigen, en met regelmatig oefenen gaat het vanzelf steeds beter.

Geef je borstvoeding en wil je rond deze tijd minderen, dan helpt een rustig schema; dat staat in rustig afbouwen in jouw tempo.

1. Dag een tot drie: vervang één voeding, bijvoorbeeld die bij het ontbijt, door halfvolle melk in een beker.
2. Drinkt je kind die beker leeg, vervang dan om de paar dagen een volgende voeding, tot alle melkmomenten koemelk zijn.
3. Laat je kind de beker staan, meng de melk dan eerst half om half met opvolgmelk en geef geleidelijk steeds meer koemelk.
4. Geef de melk in het begin lauwwarm als je kind dat gewend is; koud uit de koelkast kan daarna gewoon.
5. Blijft de beker na ongeveer twee weken staan, laat de melk dan even los en bied halfvolle of magere yoghurt, magere kwark of magere vla bij de maaltijd aan; die tellen mee voor de dagelijkse zuivel.

Geef je borstvoeding, dan bepaal jij het tempo. Je kunt borstvoeding blijven geven zolang jullie dat fijn vinden; krijgt je kind daarnaast nog een paar keer per dag de borst, dan geef je wat minder halfvolle melk of yoghurt.

Hoeveel melk na het jaar, en welke

Vanaf een jaar heeft een kind elke dag 300 milliliter halfvolle of magere zuivel nodig, twee bekertjes van 150 milliliter. Karnemelk telt mee, en in plaats van melk kun je ook halfvolle of magere yoghurt, magere kwark of magere vla geven, bijvoorbeeld als toetje. Een kind dat de beker laat staan maar wel yoghurt eet, haalt die 300 milliliter dus ook.

Halfvol en mager hebben de voorkeur boven vol, omdat er minder verzadigd vet in zit; eiwit, calcium en de vitamines B2 en B12 zitten er in dezelfde hoeveelheid in als in volle zuivel. Wil je een deel plantaardig doen, houd dan de verhouding 200 milliliter koemelk en 100 milliliter verrijkte sojadrink aan. Verrijkt betekent dat er calcium en de vitamines B2 en B12 aan toegevoegd zijn.

In totaal heeft een kind vanaf een jaar ongeveer een liter drinken per dag nodig, de melk meegerekend, en water is daarbij de beste dorstlesser. Rond de eerste verjaardag komt dat neer op twee bekers melk en een stuk of vier bekertjes water of thee. Daarnaast blijft er dagelijks 10 microgram vitamine D bij, tot de vierde verjaardag.

Borstvoeding kan na het eerste jaar gewoon doorgaan als jullie dat willen; meer daarover in hoe lang je doorgaat met borstvoeding.

Wat niet nodig is

Rond de eerste verjaardag komt er van alles voorbij dat je kunt overslaan.

• Peutermelk en dreumesmelk zijn niet nodig; eet je kind gezond en gevarieerd, dan voegen de extra vitamines en mineralen erin niets toe.
• Geiten-, schapen- en paardenmelk vervangen in het eerste jaar geen borst- of opvolgmelk; ze hebben dezelfde nadelen als koemelk. Volle geitenmelk staat ook daarna niet in de Schijf van Vijf, omdat er te veel verzadigd vet en minder jodium in zit.
• Plantaardige dranken zoals soja, haver, rijst en amandel passen niet bij een baby onder het jaar, omdat er vaak te weinig ijzer, calcium en B12 in zit. Vanaf een jaar is een verrijkte sojadrink met calcium, B2 en B12 wel een alternatief.
• Sap, diksap, limonade en frisdrank kun je beter niet geven: er zit veel suiker in, en de zuren zijn niet goed voor de tanden.
• Geef je de hele dag door drinken, dan heeft je kind bij het eten minder trek; geef je melk bij de maaltijd en water tussendoor, dan drinkt je kind vanzelf minder.

Als het niet werkt

Weigert je kind de beker, haal die dan na een minuut of tien weg en bied bij het volgende eetmoment opnieuw aan. Rustig blijven aanbieden werkt beter dan aandringen, en de dagelijkse zuivel kan net zo goed uit yoghurt of kwark komen.

Lukt het na twee weken mengen en aanbieden nog steeds niet, dan is dat een goed moment om het voor te leggen op het consultatiebureau. Daar kijken ze naar het hele eetpatroon en niet alleen naar de melk.

Gaat het de andere kant op en drinkt je kind zoveel melk dat het eten blijft liggen, geef de melk dan bij de maaltijden en water tussendoor. De hoeveelheid zuivel blijft dan vanzelf rond de twee bekers per dag.

Wanneer neem je contact op

Sommige kinderen krijgen klachten na zuivel. Wat je aan je kind ziet, bepaalt bij wie je terechtkomt.

• Bel direct de huisarts, buiten kantooruren de huisartsenspoedpost, of 112, als je kind moeilijk ademt of piept bij het ademen, ineens hees klinkt, een dikke tong of keel krijgt, of suf wordt of flauwvalt.
• Maak een afspraak bij de arts van het consultatiebureau of bij de huisarts als je kind na zuivel steeds spuugt, diarree heeft, opeens heftig huilt van buikkrampen, bloed in de poep heeft of vlekjes, jeuk of rode plekken op de huid krijgt.
• Overleg met het consultatiebureau als je kind alle zuivel blijft weigeren, als jullie zuivelvrij eten, of als je twijfelt over de groei.
• Is je kind te vroeg geboren, heeft het een bekende voedselallergie of is de groei al eerder een gespreksonderwerp geweest, leg de overstap dan eerst voor op het consultatiebureau.

Haal koemelk niet op eigen houtje blijvend uit het eten. Denk je aan een melkallergie, bespreek dat dan met de arts van het consultatiebureau of met de huisarts: je baby krijgt dan vier weken lang voeding zonder melk, en daarna kijkt de arts wat er gebeurt als er weer koemelk bij komt. Koemelkallergie komt in het eerste levensjaar voor bij 2 tot 3 van de 100 kinderen, en iets meer dan de helft van hen verdraagt koemelk weer rond de eerste verjaardag; de meeste andere kinderen volgen in de vier jaar daarna.

Hoe het met jou gaat

Veel ouders vragen zich bij deze overstap af of ze iets weghalen wat hun kind nodig had. Dat is te begrijpen: een jaar lang was melk het eten, en nu is het een beker bij de boterham.

Twijfel je of er genoeg in gaat, schrijf dan drie dagen op wat je kind werkelijk binnenkrijgt aan melk, zuivel en eten, en neem dat mee naar het consultatiebureau. Dat opschrijven kan ook door de voeding bijhouden in een app, zodat je die drie dagen achteraf als overzicht kunt laten zien. Met dat lijstje kan de arts in een kort gesprek met je meekijken.

De melk zien afbouwen

In BabyTracker zie je de overgang vanzelf gebeuren: de melkvoedingen zakken in de grafiek terwijl de eetmomenten groeien. Rond de verjaardag laat de grafiek een heel jaar zien, en kun je op het consultatiebureau meteen laten zien hoeveel melk er nog in gaat.

Bekijk voeding bijhouden