De eerste hapjes: wanneer begin je en wat geef je?

Je baby is vier maanden en je vraagt je af of je al een lepeltje geprakte groente kunt aanbieden. Met oefenhapjes kun je tussen 4 en 6 maanden beginnen.

Van familie en vrienden krijg je daar misschien verschillende adviezen over. Het geschikte moment binnen die periode hangt vooral af van de signalen die je baby laat zien.

Je begint met 1 of 2 keer per dag 3 tot 4 kleine lepeltjes geprakte groente of fruit, naast de melkvoeding en niet in plaats daarvan.

Hieronder staat eerst per voedingsmiddel vanaf wanneer het kan, daarna hoe je opbouwt en wat je nog niet geeft.

Wat mag een baby wanneer eten?

De tabel geeft een algemeen beeld; wat bij jouw kind past, kan daarvan afwijken. Elk voedingsmiddel heeft een eigen pagina met uitleg, hoeveelheden en wanneer je belt.

Waaraan merk je dat je baby eraan toe is?

Naast de leeftijd telt wat je ziet. Je kunt letten op:

• smakkende geluidjes
• meekijken naar wat jij eet
• speelgoed in de mond steken
• kauwen op de vuistjes
• geïnteresseerd kijken hoe anderen eten
• vaak ook een toenemende behoefte aan andere voeding

Zelfstandig kunnen zitten is geen voorwaarde. Je kunt de hapjes vanaf het begin op schoot of in een wipstoeltje geven. Wat wel telt, is dat je baby rechtop zit, met steun als dat nodig is, en goed kan slikken.

Beginnen op vijf of zes maanden kan ook, want introductie tussen 17 en 26 weken is veilig.

Is je baby te vroeg geboren, overleg dan met de behandelend kinderarts of het consultatiebureau wanneer je start. Daar wordt gekeken naar de gecorrigeerde leeftijd en naar de ontwikkeling van jouw kind.

Hoe loopt het van 4 maanden tot een jaar?

De tabel geeft een algemeen beeld; wat bij jouw kind past, kan daarvan afwijken.

Melk blijft naast de hapjes nog lang de basis. Wat de adviezen zeggen over hoe lang je borstvoeding geeft, staat in een eigen artikel.

Waarom juist tussen 4 en 6 maanden?

In deze periode komen drie dingen samen, namelijk allergie, ijzer en gluten.

Het eerste is allergie. Volgens de jeugdgezondheidszorg wordt introductie van bijvoeding vóór de leeftijd van 17 weken niet aanbevolen, in verband met een toegenomen risico op allergie.

Introductie tussen 17 en 26 weken is veilig. Zeventien weken is ongeveer vier maanden, zesentwintig weken ongeveer zes. Je verkleint de kans op een voedselallergie door je baby vroeg te laten wennen aan verschillende soorten voeding.

Het tweede is ijzer. Een baby krijgt bij de geboorte een voorraad ijzer mee, en die raakt in de loop van het eerste halfjaar op. Daarom hebben kinderen vanaf het tweede levenshalfjaar meer ijzer nodig, en zijn hapjes na zes maanden geen extraatje meer maar onderdeel van de voeding.

Het derde is gluten. Er zijn aanwijzingen dat zowel vroege introductie, vóór 4 maanden, als late introductie, vanaf 7 maanden, het risico op coeliakie verhoogt. Gluten worden daarom het beste geleidelijk vanaf 4 maanden geïntroduceerd.

In de praktijk gaat dat vanzelf. Een stukje bruin brood zonder korst en zonder pitten kan al bij de oefenhapjes, gedoopt in melk.

Daarom oefen je tussen vier en zes maanden zonder de melk te vervangen, en breid je vanaf zes maanden echt uit. In die eerste periode gaat het om leren happen, slikken en proeven. Borstvoeding of flesvoeding vult de maag nog, en voeden op verzoek verandert er niet door.

Waarmee begin je?

Groenten met een zachte smaak zijn bloemkool, doperwtjes, boontjes, broccoli, worteltjes en pompoen. Bij fruit kun je denken aan banaan, perzik, peer en meloen. Ook aardappel, pasta en rijst kunnen mee.

Of je met groente of met fruit begint, ligt niet vast.

Geef in het begin één smaak per keer en combineer pas later. Een smaak went soms pas na tien keer proeven, dus een vies gezicht bij de eerste hap zegt weinig over de tiende. Bied dezelfde groente daarom meerdere keren aan voordat je ervan afziet. Dat hoeft niet op achtereenvolgende dagen.

Doe geen zout en geen suiker door het eten. Kruiden zonder zout kunnen wel, want smaak leren kennen is juist de bedoeling.

Dwingen werkt averechts. Bied je dezelfde smaak vaker aan, dan went je kind er meestal aan.

Hoe ziet het eerste oefenmoment eruit?

Het helpt om het eerste oefenmoment klein te maken, met één smaak, één moment op de dag en een tijdstip waarop jullie allebei niet gehaast zijn. Zo ziet dat er in de praktijk uit.

1. Kies een rustige dag zonder bezoek en zonder lange autorit, en een vast moment, bijvoorbeeld bij de voeding aan het begin van de middag.
2. Geef de hapjes direct na een melkvoeding of tussen twee voedingen door. Je baby is dan ontspannen en heeft geen enorme trek meer.
3. Bied dan 3 tot 4 kleine lepeltjes geprakte groente aan, en stop als die op zijn. Meer geven zou de trek in de melkvoeding wegnemen, en die is nu nog de hoofdvoeding.
4. Bied dezelfde smaak de volgende keren opnieuw aan, ook als je baby de smaak eerst weigert, en voeg daarna pas een tweede smaak toe.
5. Bouw uit naar 2 keer per dag en maak de structuur stap voor stap grover, van glad naar geprakt naar kleine stukjes.
6. Leg vanaf ongeveer 8 maanden ook stukjes klaar die je kind zelf kan pakken, en zet de kinderstoel aan tafel.
7. Stop zodra je kind het hoofd wegdraait, de mond dichthoudt of de lepel wegduwt. Dat betekent meestal dat je kind genoeg heeft gehad. Probeer het na een paar dagen nog eens.

Hoe bewaar je zelfgemaakte hapjes?

Zelfgemaakte hapjes kun je in porties of in een ijsblokjeshouder invriezen. Daarvoor houd je drie maanden aan.

Een ontdooid hapje bewaar of vries je niet opnieuw in. Wat overblijft, gooi je weg.

Wanneer geef je pinda en ei?

Laat je baby vóór de leeftijd van 8 maanden kennismaken met pindakaas en ei. Vroeg kennismaken verkleint de kans op een voedselallergie. Het advies was jarenlang precies andersom.

Je bouwt het in drie dagen op:

• Dag 1, een halve theelepel gladde pindakaas of een theelepel fijngemaakt gaar ei
• Dag 2, een theelepel pindakaas of een eetlepel ei
• Dag 3, drie theelepels pindakaas of twee eetlepels ei

Daarna houd je het op minstens drie theelepels pindakaas en een half ei per week, tot je kind minstens een jaar oud is. Eén keer geven en daarna maanden niet meer is niet de bedoeling.

Heeft je baby ernstig eczeem of een voedselallergie? Dan is het advies juist om vóór 6 maanden te beginnen. Overleg eerst met de behandelend arts of de diëtist.

Wat geef je in het eerste jaar nog niet?

Het Voedingscentrum houdt de lijst met wat je beter niet geeft actueel. Twijfel je over een product dat hier niet staat, kijk daar dan.

• Geen honing, ook niet in gebak of thee. Honing kan sporen van de bacterie Clostridium botulinum bevatten, en de darmflora van een baby is nog niet compleet genoeg om die onschadelijk te maken.
• Geen toegevoegd zout, tot je kind in ieder geval 4 jaar is. Zout verlaat het lichaam via de nieren, en die van een baby kunnen daar nog weinig van aan. Let ook op kant-en-klare producten, bouillonblokjes en vleeswaren.
• Geen hele noten, hele pinda’s, hele druiven, hele snoeptomaatjes, popcorn of harde stukjes rauw fruit. Die kunnen in de keel van je kind blijven steken.
• Geen rauw of halfgaar ei, rauw vlees, rauwe vis en rauwmelkse kaas.
• Geen leversmeerworst en leverpaté in deze fase. Leverproducten bevatten veel vitamine A, en daarvan kan bij een klein kind te veel binnenkomen.
• Geen gewone koemelk als drinken in het eerste jaar. Verwerkt in een gerecht kan wel.
• Geen rijst of rijstwafels als dagelijkse kost. Rijstproducten kun je beter niet elke dag geven vanwege het arseen erin. Wissel af met aardappel, pasta of ander graan.

De dagelijkse vitamine D loopt naast de hapjes gewoon door. Dat is 10 microgram per dag tot de leeftijd van 4 jaar.

Hoe voorkom je verslikken?

Laat je kind rustig en rechtop zitten bij het eten en blijf erbij, elke keer opnieuw. Jonge kinderen verslikken zich sneller doordat de mondmotoriek en de slikreflex nog volop in ontwikkeling zijn.

Grote ronde etenswaren zoals snoeptomaatjes en druiven snijd je in de lengte doormidden of in kleinere stukjes, zodat de ronde vorm eraf is. Hard fruit en harde groente kun je raspen, koken of stomen.

Hoest je kind luid of huilt het? Laat het dan doorhoesten en blijf erbij. Kan je kind niet hoesten, huilen of ademen, laat dan iemand 112 bellen. Ben je alleen, geef dan eerst 5 rugslagen en 5 borststoten (bij een kind ouder dan 1 jaar buikstoten) en bel daarna direct 112. Volg de aanwijzingen van de centralist.

Geef bij een baby om en om 5 rugslagen en 5 borststoten. Bij een kind ouder dan 1 jaar zijn dat 5 rugslagen en 5 buikstoten. Haal alleen een voorwerp uit de mond dat je goed ziet en makkelijk kunt pakken.

Raakt je kind bewusteloos, begin dan met reanimeren, eerst met 5 beademingen. Laat je kind na een verslikking altijd nakijken door de huisarts. Een cursus eerste hulp aan kinderen leert je dit van tevoren.

Wat verandert er in de luier?

De eerste hapjes zie je terug in de luier. De ontlasting wordt bruiner en er zitten vaak onverteerde resten in.

Soms komt een stukje wortel of een doperwt herkenbaar terug. Dat komt vaak voor.

Wordt de ontlasting hard en droog en heeft je kind er zichtbaar moeite mee, kijk dan naar vocht en vezels in de voeding. Houdt het aan, bespreek het dan op het consultatiebureau en geef zelf geen middelen zonder overleg.

Blijf ondertussen op de natte luiers letten, want die zeggen het meest over vocht.

Is de poep wit, grijs of kleiachtig, of twijfel je over de kleur? Neem dan zo snel mogelijk contact op met de huisarts of het consultatiebureau, uiterlijk de eerstvolgende werkdag, en wacht niet af. Bloed bij de poep is een reden om dezelfde dag de huisarts te bellen.

Welk oud advies hoor je nog?

Rond de eerste hapjes gaat oud advies nog rond, deels omdat het jarenlang het officiële advies was. Dit hoor je nog, met wat er nu bekend is:

• Wachten met pinda en ei tot na het eerste jaar. Het advies is nu juist kennismaken vóór 8 maanden, en daarna wekelijks blijven aanbieden.
• Eerst zelfstandig kunnen zitten. Bijvoeding geef je vanaf de introductie op schoot of in een wipstoeltje. De kinderstoel komt zodra je baby een stabiele en ontspannen houding kan volhouden, rond 8 maanden.
• Helemaal niet starten vóór 6 maanden. De WHO adviseert zes maanden alleen borstvoeding, maar in Nederland kunnen oefenhapjes tussen 4 en 6 maanden, want introductie tussen 17 en 26 weken is veilig.
• Uitspugen als teken dat je baby nog niet klaar is. Dat is helemaal niet gek, want de smaak, de structuur en het doorslikken zijn nieuw. De startsignalen gaan over smakken, meekijken en kauwen op de vuistjes.

Wat als je baby de hapjes weigert?

Weigeren komt in deze periode veel voor. Spreek vooraf met jezelf af hoelang je het probeert, anders wordt elk oefenmoment een onderhandeling.

Draait je kind na de eerste lepel het hoofd weg? Stop het oefenmoment, geef de melk en bied dezelfde smaak na een paar dagen opnieuw aan. Houd een oefenmoment kort.

Blijft het elke keer een worsteling? Leg de hapjes dan een tijdje stil en begin daarna opnieuw, met dezelfde smaak en op hetzelfde moment van de dag.

Houd wel in de gaten dat je baby vanaf 6 maanden de hapjes echt nodig heeft naast de melk.

Gaat het na een nieuwe poging nog steeds niet, of drinkt je kind ook minder melk, dan is het consultatiebureau de plek om het te bespreken. Daar wordt gekeken of het gewicht mee blijft lopen en kan iemand meedenken over de aanpak.

Wanneer neem je contact op?

Met praktische vragen over de eerste hapjes kun je bij het consultatiebureau terecht. Bij de klachten hieronder neem je contact op zoals aangegeven.

• Bespreek het op het consultatiebureau als je kind wekenlang weigert, ook minder melk drinkt, afvalt of de ontlasting hard en droog blijft.
• Maak een afspraak bij de huisarts bij uitslag, braken of diarree die telkens terugkomt na hetzelfde product. Doe dat ook als je kind regelmatig hoest en zich verslikt tijdens het eten.
• Krijgt je kind langzaam klachten (in uren) na een nieuw voedingsmiddel, zoals uitslag op meerdere plekken, en zijn die niet zo erg? Bel de huisarts of huisartsenspoedpost.
• Bel direct de huisarts, buiten kantooruren de huisartsenspoedpost, bij zwelling van lippen, gezicht of oogleden.
• Krijgt je kind opeens moeilijk of piepend adem, een tong of keel die dikker wordt of een hese stem? Of krijgt je kind opeens rode vlekken of bulten, overgeven of diarree, duizeligheid of flauwvallen, of wordt je kind bleek en suf? Bel 112 en blijf bij je kind.

Was er een duidelijke reactie op een voedingsmiddel, geef dat dan niet opnieuw voordat je met de huisarts hebt overlegd.

Gold er al iets vóór de start? Overleg dan vooraf, in plaats van pas als er iets gebeurt. Heeft je kind ernstig eczeem of een voedselallergie, praat dan met de behandelend arts of de diëtist. Is je kind te vroeg geboren of is er een andere aandoening bekend, praat dan met de behandelend kinderarts of het consultatiebureau.

En hoe gaat het met jou?

De eerste hapjes zijn een van de weinige onderdelen van de babytijd waar publiek bij zit. Bovendien zijn de adviezen op een paar punten anders dan vijftien jaar geleden. Het is dus logisch dat je twijfelt of je het goed aanpakt.

Het helpt om het klein te houden, met één smaak per keer en één moment per dag. Leg een oud laken onder de stoel, zodat geknoei geen probleem is.

Eten leren kennen gaat ook met aanraken en knoeien. Als er eten of een bord op de grond belandt, hoort opruimen er helaas even bij.

Loopt het toch elke keer uit op spanning, laat dan een paar keer iemand anders voeren of zet het oefenmoment een tijdje stil. Op het consultatiebureau kun je vragen over eten en eetgedrag gewoon stellen, die horen daar bij het gesprek.

Bijhouden wat je al hebt aangeboden

Na een paar weken is de praktische vraag vooral welke smaken jullie al hebben gehad, en wanneer de laatste keer pinda of ei was. In BabyTracker leg je een hapje vast als vaste voeding met een korte notitie, en blader je later gewoon terug.

Met de melk en de hapjes naast elkaar hoef je niet te onthouden wat je wanneer hebt aangeboden. Met een voedingsapp kost dat een paar tikken naast de stoel.

De luiers staan in hetzelfde overzicht, zodat je ziet wat er na de start van de hapjes verandert. Het gezicht bij de eerste hap spinazie past natuurlijk op de tijdlijn.

Zo houd je voedingen bij