Van drie naar twee naar één dutje: hoe je de overgang herkent en doorkomt

Het middagslaapje dat altijd lukte, mislukt nu al een week: je kind ligt te spelen in bed of protesteert tot je het er weer uit haalt. Dan kan het zijn dat je kind aan minder slaapjes toe is. Rond zes maanden slapen veel baby’s twee of drie keer overdag, rond negen maanden meestal twee keer, en rond het eerste jaar blijft er vaak één middagslaapje over.

Het moment waarop dat gebeurt, verschilt sterk per kind: sommige kinderen slapen met anderhalf jaar al niet meer overdag, andere doen dat tot en met hun vierde jaar. Hieronder staat hoe je een echte overgang herkent, hoe je hem in stapjes maakt, en wanneer je het consultatiebureau belt.

Wat je merkt als een dutje eraan gaat

Een overgang kondigt zich meestal over meerdere dagen aan, en vaak met meer dan één van deze tekens:

• Eén dutje mislukt dagenlang: je kind ligt wakker, speelt in bed of protesteert, terwijl het daarvoor vlot in slaap viel.
• Het laatste slaapje van de dag schuift de bedtijd steeds verder naar achteren.
• De nacht wordt onrustiger of korter, terwijl er overdag gewoon geslapen wordt.
• Je kind komt de middag of avond ineens redelijk door zonder het gemiste dutje.

Let vooral op dat laatste teken. Een verkoudheid, een tandenperiode of een onrustige week kan dutjes ook verstoren, maar dan is je kind zichtbaar moe; bij een echte overgang kan het de langere wakkere tijd aan. Ook een slaapregressie gaat na een paar weken weer over zonder dat het aantal slaapjes verandert.

Twijfel je, verander dan nog niets. Een verstoring trekt binnen een paar weken weg, terwijl de tekens van een echte overgang aanhouden en sterker worden. Wat je achteraf lastig terughaalt, is hoeveel dagen een slaapje nu echt misging; door de dutjes van dag tot dag te noteren, bijvoorbeeld met slaap bijhouden in een app, zie je dat later in één oogopslag terug. Je verliest dus niets met even afwachten.

Wat gebruikelijk is, in cijfers

Dit verschilt sterk per kind. De tabel geeft een richting, geen norm. De getallen komen uit de GroeiGids van de jeugdgezondheidszorg en uit de JGZ-richtlijn Slaap.

Hoeveel een kind in totaal slaapt, met de grote spreiding daaromheen, staat in hoeveel slaapt een baby. Het aantal slaapjes overdag daalt veel sneller dan de totale slaap per etmaal, omdat de nacht in dezelfde periode langer en meer aaneengesloten wordt.

Waarom het aantal dutjes afneemt

Je ziet een slaapje dat niet meer lukt op het oude tijdstip, terwijl je kind de wakkere uren goed doorkomt. Naarmate een kind ouder wordt, heeft het minder slaap nodig, kan het langer achter elkaar wakker zijn en slaapt het ’s nachts langer. Kinderen van één jaar slapen gemiddeld acht tot negen uur achter elkaar door.

Daarom werkt schuiven beter dan schrappen. Het slaapje dat overblijft, vangt op zijn nieuwe, latere tijdstip de vermoeidheid op die eerst over twee slaapjes verdeeld was. Schrap je een dutje van de ene op de andere dag, dan stapelt die vermoeidheid zich in de late middag op en wordt de avond zwaar.

Over hoe lang een kind van een bepaalde leeftijd wakker kan zijn, bestaan geen onderbouwde cijfers; de JGZ-richtlijn Slaap benoemt dat zelf. De vermoeidheidssignalen van je eigen kind zijn daardoor een betere maat dan de klok. Welke signalen dat zijn, staat in het artikel over wakkertijden en slaapsignalen.

Zo maak je de overgang

Geleidelijk werkt beter dan in één keer, en dat kan zo:

1. Wacht tot de tekens minstens twee weken aanhouden. Zo voorkom je dat je het ritme omgooit voor iets dat vanzelf overgaat, zoals een verkoudheid.
2. Schuif het slaapje dat blijft in stapjes van een kwartier naar zijn nieuwe plek, en geef elke stap een paar dagen. Zo went je kind stap voor stap aan het nieuwe tijdstip zonder overmoe te raken.
3. Vang de zware uren op met een rustmoment, bijvoorbeeld samen een boekje lezen op de bank. Dat vervangt geen slaap, maar het haalt de druk van het eind van de dag.
4. Zet de bedtijd tijdelijk een half uur eerder. Zo kan je kind de gemiste dagslaap aan het begin van de nacht inhalen.
5. Laat wisseldagen bestaan. Een extra slaapje na een korte nacht of een drukke dag past nog weken naast het nieuwe ritme, en ook een paar keer per week ’s middags slapen kan prima.

Van twee naar één: een uitgewerkte route

De overgang van twee slaapjes naar één verloopt vaak moeizamer dan de eerdere overgangen, en dat heeft een aanwijsbare reden. Het ochtendslaapje is bij veel kinderen het makkelijkste slaapje van de dag, dus dat blijft goed lukken. Slaapt je kind ’s ochtends lang, dan mislukt vervolgens het middagslaapje, en aan het eind van de middag zit je met een uitgeput kind en een avond die nergens meer past.

Een gebruikelijke route: schuif het ochtendslaapje elke paar dagen een kwartier op, van bijvoorbeeld half tien naar tien uur, naar kwart over tien, tot het rond het middaguur ligt. Geef de lunch in die weken eerder, rond elf uur, zodat je kind niet met honger in bed ligt. Zo ontstaat één langer middagslaapje na de vroege lunch, en zet je de bedtijd tijdelijk een half uur naar voren voor de dagen waarop het nog niet past.

Raakt je kind in de late namiddag toch over zijn moment heen, dan is een vroegere bedtijd meestal een betere noodgreep dan een extra dutje aan het eind van de middag; zo’n laat slaapje kan het inslapen ’s avonds opschuiven.

Wat vaak niet helpt

Een paar dingen maken de overgangsweken meestal zwaarder in plaats van lichter:

• Een dutje in één keer schrappen. De vermoeidheid stapelt zich dan tegen de avond op, en de nacht wordt er vaak onrustiger van.
• Vasthouden aan de klok van het oude schema. Een kind dat nog niet moe is, ligt wakker te protesteren; kijk naar de vermoeidheidssignalen in plaats van naar het oude tijdstip.
• Elke dag een andere aanpak of een andere slaapplek. Een vast ritme en een vaste slaapplek helpen een kind juist om te weten wat er komt.
• Je kind ’s avonds lang ophouden in de hoop op een betere nacht. Een kind dat over zijn moment heen is, valt vaak juist moeilijker in slaap.

Als het nieuwe ritme niet lukt

Loopt het na een week of vier nog steeds niet, is je kind aanhoudend overmoe of wordt de nacht er blijvend slechter van, ga dan terug naar het oude aantal slaapjes. Dat kan gewoon: het betekent dat het moment er nog niet was, en over een paar weken probeer je het opnieuw. Blijft het ook dan wringen, bespreek het ritme dan op het consultatiebureau.

Verdwijnt het middagslaapje later helemaal, dan merk je dat vanzelf: je kind valt overdag bijna niet meer in slaap of wil ’s middags niet meer naar bed. Een rustmoment op de middag blijft dan nog lang bruikbaar, en op zware dagen mag het slaapje gerust af en toe terugkomen.

Wanneer je contact opneemt

Dutjes zijn zelden een medische kwestie, en voor vragen over het ritme hoef je geen probleem te hebben. Bespreek het op het consultatiebureau wanneer je kind structureel weinig lijkt te slapen en daar overdag zichtbaar last van heeft, wanneer het slapen sterk verandert zonder aanwijsbare reden, of wanneer het ritme niet past op werk- en opvangdagen. Is je kind te vroeg geboren, zeg dat er dan bij; het consultatiebureau kijkt dan mee vanuit de leeftijd die bij jullie kind past.

Bel de huisarts wanneer het slapen plotseling verandert en je kind daarbij ziek is, slecht drinkt, suf is of zich anders gedraagt dan je kent. Waar je bij een ziek kind op let, staat op Thuisarts.nl; twijfel je ’s avonds of in het weekend, dan is de huisartsenspoedpost er ook voor die vraag.

Hoe het met jou gaat

Een dutjesovergang is ook jouw overgang. Het slaapje waarin je at, werkte of even niets deed, valt weken achter elkaar uit, en dat maakt de dagen langer dan je gewend was. Houd het rustmoment op de middag daarom ook voor jezelf aan, en verdeel de vroege avonden als je met twee bent.

Merk je dat de moeheid of de ergernis zich opstapelt, zeg het dan hardop tegen iemand en regel binnen een week een dagdeel zonder je kind, bij familie, een vriend of de opvang. En blijft de ongerustheid over het slapen hangen, ook op dagen dat het goed gaat, dan is dat op zichzelf al reden om het consultatiebureau te bellen.

De overgang in het patroon

In het slaappatroon van BabyTracker zie je een dutjesovergang letterlijk gebeuren: het ochtendblok wordt korter, schuift op en verdwijnt, terwijl het middagblok groeit. Handig om te zien waar je in de overgang zit, en om te onthouden dat de vorige rommelige weken ook weer overgingen.

Bekijk baby slaap bijhouden