De nachtvoeding afbouwen: wanneer kan het, en hoe doe je het rustig?

Het is half drie ’s nachts en je baby is wakker. Je staat met de fles in je hand en vraagt je af of dit nog honger is, of de manier waarop hij weer in slaap komt. Afbouwen kan wanneer je baby overdag genoeg binnenkrijgt en goed groeit: de groei is een belangrijkere maat om te zien of een kind genoeg binnenkrijgt dan de exacte hoeveelheid melk.

Een leeftijd waarop de nachtvoeding stopt, bestaat niet. Rond zes maanden worden baby’s gemiddeld 2,5 keer per nacht wakker, met een spreiding van nul tot vijftien keer, en een deel van die momenten is een voeding.

Hieronder staat waaraan je ziet dat het kan gaan schuiven, wat er in de nacht gebeurt bij een wakker moment, hoe zo’n nacht er stap voor stap uitziet, en wanneer je het consultatiebureau of de huisarts belt.

Waaraan je ziet dat de nachtvoeding kan schuiven

Dit zijn dingen die je zelf kunt zien. Ze bewijzen niets over jouw kind, maar ze vallen vaak samen met een nachtvoeding die kleiner wordt:

Wil je niet alleen de nachtvoeding, maar de borstvoeding helemaal afronden, kijk dan bij borstvoeding afbouwen en stoppen.

• Je baby drinkt overdag grotere porties dan een paar maanden geleden, en eet hapjes met smaak als hij daaraan toe is.
• De nachtvoeding wordt korter, of hij drinkt half slapend een paar slokken en laat de rest staan.
• Je baby wordt op ongeveer dezelfde kloktijd wakker, ook op een dag dat hij overdag veel gedronken heeft.
• Na een korte troostronde zonder voeding zakt hij soms alsnog terug in slaap.
• De lijn op de groeicurve loopt rustig door.

Zie je vooral het omgekeerde, dus lange gulzige nachtvoedingen en overdag weinig, dan is dit waarschijnlijk niet het moment om te beginnen. Dat zegt niets over jullie aanpak. Er zijn baby’s die de nachtvoeding maanden langer nodig hebben, en er is geen richtlijn die daar een einddatum aan hangt.

Wat er in cijfers bekend is

Dit verschilt sterk per kind. De tabel geeft een richting, geen norm.

Doorslapen betekent hier ononderbroken slapen tussen middernacht en zes uur, en dus niet de hele nacht van bedtijd tot ochtend. Over dat verschil gaat wanneer slaapt een baby door.

Waarom drinken en inslapen aan elkaar vast komen te zitten

Wat je ziet: je baby wordt ’s nachts wakker en komt pas weer in slaap met de borst of de fles, ook op nachten dat hij nauwelijks drinkt.

Wat daaronder zit: kinderen en volwassenen worden tussen slaapcycli enkele keren per nacht kort wakker en merken dat meestal niet, staat in de JGZ-richtlijn Slaap. Bij een baby duurt zo’n cyclus ongeveer 45 minuten. Aan het eind van een cyclus begint de volgende, of de baby wordt wakker. Viel hij eerder in slaap met de borst of de fles, dan zoekt hij die op zo’n moment vaak opnieuw.

Een van de twee typen slaapproblemen bij jonge kinderen is het inslaapassociatietype: het kind heeft dan bepaalde omstandigheden nodig voordat het in slaap kan vallen. Ouders ervaren zo’n situatie vaak als lastig. Bij baby’s die aan de borst of met de fles in slaap vallen, kan drinken zo’n omstandigheid worden.

Waarom het advies daarop aansluit: bijna alle voorlichtingsprogramma’s voor ouders adviseren de baby slaperig maar nog wakker in bed te leggen, zodat hij het inslapen zelf oefent. Dat helpt ook om na een wakker moment in de nacht weer in slaap te komen zonder hulp van een ouder.

Onderzoekers weten niet zeker wat deze aanpak doet. In een Nederlands onderzoek onder ouders van pasgeborenen legde de groep die deze voorlichting kreeg de baby vaker slaperig maar wakker in bed, ervoer op de leeftijd van achttien maanden minder slaapproblemen en werd minder vaak doorverwezen. Op slaapduur en op in- en doorslaapproblemen zelf werd tussen de groepen geen verschil gevonden.

Er is ook geen Nederlandse richtlijn die voorschrijft hoe of wanneer je een nachtvoeding afbouwt. Het advies is om borstvoeding op verzoek te geven, zo vaak en zo lang als het kind wil, zowel overdag als ’s nachts. Afbouwen is daarmee jullie eigen keuze en staat in geen enkel schema.

Overdag: het nachtgat kleiner maken

Alles wat je overdag verschuift, hoeft je baby ’s nachts niet meer te halen.

• Bied overdag rustig een voeding extra aan in plaats van grotere porties te forceren. Ouders bepalen wat en wanneer een kind eet, en het kind bepaalt zelf hoeveel het van het aangebodene eet.
• Leg de laatste avondvoeding wat later of de eerste ochtendvoeding wat vroeger, zodat het gat dat je baby zelf overbrugt kleiner wordt.
• Is je baby toe aan hapjes, bouw de maaltijden dan langzaam uit. Reken op zeker een week om een maaltijd zo groot te maken dat er één melkvoeding kan vervallen.
• Houd de rest van het ritme precies gelijk, want dan weet je aan het eind van de week waar een verandering vandaan komt. Over dat ritme gaat dag- en nachtritme.

In de nacht: het wakker moment anders beantwoorden

In de nacht gaat het niet alleen om de hoeveelheid melk, maar vooral om wat er gebeurt tussen wakker worden en weer slapen.

• Wacht bij een geluidje eerst een paar minuten. Baby’s worden tussen slaapcycli kort wakker, en zakken daar soms zelf weer doorheen.
• Blijft hij wakker, probeer dan eerst gedempt licht, een hand op zijn borst en een zachte stem, zodat wakker worden niet vanzelf een voeding oplevert.
• Geef je toch een voeding, maak die dan iets kleiner dan de vorige keer. Bij de fles kun je bijvoorbeeld per twee tot drie nachten twintig tot dertig milliliter minder geven, aan de borst een paar minuten korter. Die stapgrootte staat in geen richtlijn; het idee erachter is dat de daling klein genoeg blijft om overdag op te vangen.
• Leg je baby na de voeding wakker terug in bed, in plaats van hem aan de borst of de fles in slaap te laten vallen.
• Houd het licht laag en praat weinig, zodat de nacht saai blijft en niet op de dag gaat lijken.

Eén nacht, stap voor stap

Zo kan een nacht eruitzien in de week dat je begint. De tijden zijn een voorbeeld; neem die van jullie eigen ritme.

1. Zeven uur ’s avonds: het avondritueel begint met de voeding, in plaats van dat de voeding de laatste stap is. Daarna bad, pyjama en een liedje, zodat drinken en inslapen uit elkaar komen te liggen.
2. Half acht: je legt je baby slaperig maar nog wakker in bed.
3. Tien uur: je zet klaar wat je ’s nachts nodig hebt, met de afgemeten hoeveelheid van deze week erbij, zodat je in het donker niets hoeft uit te rekenen.
4. Half drie: je baby maakt geluid. Je wacht drie tot vijf minuten en gaat pas dan naar hem toe.
5. Drie tot vijf minuten later: is hij nog wakker, dan troost je hem ongeveer vijf minuten zonder voeding, met gedempt licht en een hand op zijn borst.
6. Ongeveer vijf minuten later: zoekt hij nog steeds duidelijk voeding, dan geef je de kleinere hoeveelheid van deze week en leg je hem daarna wakker terug.
7. Half zeven: de eerste ochtendvoeding, met het licht aan en gewone stemmen, zodat het verschil tussen nacht en ochtend duidelijk blijft.

Wat vaak niet helpt

Dit wordt vaak geprobeerd. Bij elk punt staat waarom het meestal niets oplevert:

• Pap of graanproducten in de fles om de nacht te overbruggen. Er bestaan geen papjes waardoor een baby beter gaat slapen of de hele nacht doorslaapt, en pap geef je beter met een lepel dan uit een fles.
• De fles helemaal laten leegdrinken om een grotere buffer te maken. Het flesje hoeft niet leeg: baby’s voelen zelf aan wanneer ze vol zitten en stoppen dan met drinken.
• Een fles mee in bed geven. Je ziet dan niet hoeveel er in gaat, en drinken in bed hangt samen met meer gaatjes op latere leeftijd; daarover gaat de laatste vraag hieronder.
• Beginnen tijdens ziekte, doorkomende tandjes, een verhuizing of een onrustige slaapperiode. Je verandert dan twee dingen tegelijk en weet aan het eind van de week niet welke van de twee iets deed.
• Alle nachtvoedingen in één keer weglaten. Een stap die je binnen een paar nachten weer terugdraait, levert vooral onrust op bij jullie allebei.

Als het niet werkt

Houd één aanpak minstens een week vol en beoordeel per week in plaats van per nacht. Een week is ook de termijn die wordt aangehouden bij gedragsmatige aanpakken van slaapproblemen die met een professional zijn afgesproken: is er na een week geen verbetering, dan wordt met de ouders besproken of er iets anders nodig is. Voor het afbouwen van een nachtvoeding staat die termijn nergens, maar je kunt hem ook daarbij aanhouden. Wat er ’s nachts precies gebeurde, weet je een week later meestal niet meer uit je hoofd; met voeding bijhouden in een app zie je per week terug hoeveel nachtvoedingen er waren en hoe groot ze waren.

Huilt je baby na tien minuten troosten nog even hard en zoekt hij duidelijk voeding, geef dan de voeding. Deze stap was dan nog te groot. Zet de hoeveelheid een week terug op wat wel lukte, en probeer daarna een kleinere stap.

Komt de nachtvoeding terug tijdens ziekte, tandjes of een drukke week, laat hem dan terugkomen. Dat is een pauze, en je pakt de draad op als het rustiger is. Hetzelfde geldt rond een groeispurt.

Stop met afbouwen en bel het consultatiebureau als je baby overdag minder gaat drinken, minder natte luiers heeft, of als de lijn op de groeicurve afbuigt. Het gaat dan niet meer om de nacht, maar om wat je baby over de hele dag binnenkrijgt.

Wanneer neem je contact op?

Deze regels gaan over de voeding en niet over ziekte. Wordt je baby ziek, kijk dan naar de signalen op Thuisarts.nl, bij ‘Mijn kind is ziek. Waar moet ik op letten?’.

Bespreek het afbouwen eerst op het consultatiebureau als je baby te vroeg geboren is, een aangepast voedingsschema heeft, of als er een aandoening bekend is waarbij de voeding meetelt. Dat geldt ook als je baby na de eerste verjaardag nog meerdere keren per nacht drinkt en jullie daar last van hebben; er kan meer meespelen bij het wakker worden dan honger alleen.

Deze informatie is algemeen. Het advies van je consultatiebureau, verloskundige of huisarts gaat altijd voor.

Hoe het met jou gaat

Veel ouders beginnen aan het afbouwen omdat ze zelf op zijn. Dat is een geldige reden om het te doen.

Verdeel de nachten als jullie met z’n tweeën zijn: de een doet de eerste helft, de ander de tweede, en dat wisselt per week. Spreek van tevoren een grens af, bijvoorbeeld dat na twee zware nachten de ander de derde overneemt of de ochtend doet zodat jij kunt bijslapen.

Merk je dat je boos wordt bij het huilen, leg je baby dan veilig in bed, ga de kamer uit en kom na een paar minuten terug. Dat is op dat moment de veiligste stap die er is. Wat je daarna kunt doen, staat in als het huilen te veel wordt.

Blijft de vermoeidheid weken aanhouden, of heb je weinig zin in dingen die je anders wel leuk vindt, bespreek dat dan op het consultatiebureau of bij de huisarts. Dat mag ook als het met je baby goed gaat.

Als de nachtvoedingen minder worden, kan ook je eigen cyclus veranderen; hoe dat zit, lees je in weer ongesteld bij borstvoeding.

Het afbouwen zwart op wit

In BabyTracker zie je per week hoeveel nachtvoedingen er nog waren en hoe groot ze waren. Zo kijk je niet naar het gevoel van één zware nacht, maar naar de lijn over drie weken.

Bekijk voeding bijhouden