Veilig slapen: de vier basisregels voor je baby, en waarom ze bestaan

Het is de eerste avond thuis en je legt je baby in het wiegje naast jullie bed. Je kijkt naar het dekentje en de knuffel die je cadeau kreeg, en je vraagt je af of dit zo klopt.

De vier adviezen van VeiligheidNL zijn: op de rug, in een eigen bedje, in een slaapzak, in een leeg bedje. Daarbij horen een slaapkamer van 16 tot 18 graden en een rookvrij huis.

Hieronder staat per regel waarom hij bestaat en wat je doet als het niet lukt. Twijfel je over jullie situatie, dan gaat het advies van je consultatiebureau of verloskundige voor.

Hoe vaak wiegendood voorkomt, in cijfers

Wiegendood is het plotseling en onverwacht overlijden van een kind dat er gezond uitzag, en bij wie na onderzoek geen afwijking wordt gevonden die het overlijden verklaart. Baby’s tussen 0 en 2 jaar overlijden soms onverwacht in hun slaap, en in Nederland gebeurt dat bij gemiddeld drie baby’s per maand.

Het komt dus weinig voor, en het is veel minder geworden. De JGZ-richtlijn noemt een daling van 0,91 per 1000 levendgeborenen in 1987 naar 0,09 per 1000 in 2004. Dat is een daling van ongeveer 9 op de 10.000 baby’s naar ongeveer 1 op de 10.000.

In diezelfde jaren veranderde de verzorging ingrijpend. Het aandeel baby’s dat op de buik te slapen werd gelegd ging van ongeveer 65 procent in 1987 naar ongeveer 5 procent in 2005, en het dekbedgebruik in het eerste halfjaar van 85 procent in 1992 naar 5 procent in 2005. De daling van het aantal gevallen wordt gekoppeld aan het stoppen met buikligging.

Een deel van de risicofactoren kun je niet veranderen, en dat is belangrijk om te weten. Het gaat daarbij om het mannelijke geslacht, vroeggeboorte, een laag geboortegewicht, een meerling en een jonge moeder. De adviezen hieronder gaan alleen over het deel dat je wel in de hand hebt.

Waarom rugligging helpt, en wat er niet bekend is

Wat je bij een baby op de buik ziet, is dat hij vaak stiller ligt en minder vaak wakker wordt. Dat is precies wat het lastig maakt, want in buikligging is de wekbaarheid van een baby verminderd.

Dat komt door twee dingen: de ademhaling en het kwijtraken van warmte. Bij kinderen die met het gezicht recht omlaag liggen treedt bij 14 op de 100 adembelemmering op, bij het gezicht schuin omlaag bij 3 op de 100. Meestal maakt een wekmechanisme daar een eind aan en draait het kind zijn hoofd opzij, en soms werkt dat mechanisme niet.

Een baby raakt zijn warmte vooral kwijt via het hoofd en het gezicht, en in buikligging is die warmteafgifte met 60 procent verminderd. Een te warme kamer verhoogt bovendien de drempel om wakker te worden.

Op de rug blijft het gezicht daarom vrij, kan je baby zijn warmte kwijt en blijft wakker worden makkelijker. Dat is de reden dat de rugligging bij elk slaapje geldt en niet alleen ’s nachts.

Wat er precies gebeurt bij wiegendood is niet bekend. De gedachte dat een baby met het gezicht tegen het matras zijn eigen uitgeademde lucht opnieuw inademt, staat ter discussie: bij metingen ontstond na een korte stijging van het koolzuurgehalte een stabiele toestand, zonder verdere stijging en zonder zuurstoftekort. De risico’s van buikligging zijn even goed of beter te verklaren met warmtestress.

Regel 1: op de rug

De rugligging is de veiligste slaaphouding, bij elk slaapje: ’s nachts, overdag, thuis, bij oma en op vakantie. Zij- en buikligging worden afgeraden zolang je baby zichzelf nog niet snel en makkelijk heen en terug kan draaien.

In het Europese ECAS-onderzoek was de kans op wiegendood bij baby’s die op de buik te slapen werden gelegd ongeveer dertien keer zo groot als bij baby’s op de rug. In Nederlands onderzoek uit 1996 tot 2001 was dat, na correctie voor andere bekende risicofactoren, nog bijna drie keer zo groot. De getallen verschillen sterk per onderzoek, de richting is in alle onderzoeken dezelfde.

De zij lijkt een tussenoplossing. Een baby op de zij kan echter doorrollen naar de buik, en de kans op wiegendood is in zijligging ruim twee keer zo groot als in rugligging.

Veel ouders vragen zich af of hun kind zich op de rug kan verslikken bij spugen. Die zorg is begrijpelijk, en ook dan blijft rugligging de veiligste houding.

Maak je je zorgen over een plat of scheef hoofdje, leg je baby dan de ene keer met het hoofdje naar links en de andere keer naar rechts. Wakker op de buik spelen is iets heel anders en juist goed voor de motoriek; blijf er dan wel bij. Matrassen die ventilerend heten veranderen het advies niet, want ze geven geen zekerheid dat een baby erdoorheen kan ademen.

Regel 2: een eigen bedje

Het eigen bedje of wiegje is de veiligste slaapplek. Zet dat bedje het eerste halfjaar zo dicht mogelijk bij jullie eigen bed. Het advies is vier maanden op de ouderslaapkamer, en zes maanden als er in huis wordt gerookt.

In onderzoek overleden baby’s die in een eigen bed op de slaapkamer van hun ouders sliepen, duidelijk minder vaak aan wiegendood. Een verklaring voor dat verschil ontbreekt.

Past een los bedje er niet naast, dan is een aanschuifbedje of co-sleeper een goede oplossing. Zet de zijkant helemaal omhoog als jullie zelf gaan slapen, zorg dat het matras minstens 12 centimeter lager ligt dan dat van jullie, en maak het bedje stevig vast zodat er geen spleet ontstaat.

Kijk ook naar het bed zelf. Een tweedehands matras dat eerder in een ander gezin lag, wordt in verband gebracht met een hoger risico, en een zacht matras eveneens. In wanneer je baby naar een eigen kamer kan staat wat er daarna verandert.

• Een stevig en vlak matras dat precies in het bedje past, zonder ruimte langs de randen.
• Spijlen met een tussenruimte van minimaal 4,5 en maximaal 6,5 centimeter.
• Een molton tegen zweet dat lucht doorlaat, strak om het matras, met daaroverheen een strak gewoon hoeslaken.
• Een slaapzak in de maat van je kind, of in de eerste weken een laken met een dekentje.
• Verder niets: geen kussen, dekbed, hoofdbeschermer, zijligkussens, schapenvacht of grote knuffels.

Regel 3: een slaapzak

Zodra je baby gaat bewegen, vaak al na een paar weken, is een babyslaapzak de veiligste keuze. Ander beddengoed is dan niet meer nodig, en je baby kan er niet onder schuiven of bloot komen te liggen.

Kies een maat die bij de lengte van je kind past. Zijn de armsgaten of de halsopening te groot, dan kan je baby in de slaapzak wegglijden. In de eerste weken kan ook een laken met een dekentje, kort en stevig opgemaakt: de voetjes bijna tegen het voeteneinde, het beddengoed tot aan de schouders, en de zijkanten onder het matras gestopt.

Een dekbed wordt de eerste twee jaar afgeraden. Het isoleert evenveel als drie of vier dunne dekens en veroorzaakt daardoor gemakkelijk warmtestress, en het gevaarlijkst is de situatie waarin een baby er helemaal onder terechtkomt. In wanneer je overstapt op een slaapzak staat hoe je de maat en de dikte kiest.

Regel 4: een leeg bedje

In het bedje liggen geen grote knuffels, babynestjes, zijligkussentjes of hoofdbeschermers. De reden is nuchter: wat er niet ligt, kan ook niet voor het gezichtje terechtkomen. Winkels bieden veel producten aan die zeggen te helpen bij het slapen, terwijl die in werkelijkheid een risico vormen.

Een klein knuffeldoekje in een verder leeg bed kan wel. Een babynestje kun je gebruiken onder toezicht, in de box of op een kleed, maar niet in de wieg of het ledikant.

Kreeg je iets cadeau waarvan je het niet weet, neem het dan mee naar het volgende consult of vraag het na bij de verloskundige.

Niet te warm

De maximale kamertemperatuur die wordt aanbevolen is 18 graden. Ga uit van een kamertemperatuur van 16 tot 18 graden en kies daar de dikte van de slaapzak bij.

Voel met de achterkant van je vingers in het nekje in plaats van aan handjes en voetjes. Lauw is goed, klam of zweterig is te warm, en koude handjes zeggen weinig. Is het nekje klam, doe dan een laag minder of zet het raam even open.

Let extra op in een warme zomernacht en bij koorts. Een baby met koorts kleed je niet extra warm aan: hij heeft al een verhoogde stofwisseling, en extra beddengoed beperkt de warmteafgifte nog verder. Wat je aantrekt hangt af van de temperatuur in de kamer; in wat trek je je baby aan staat hoe je dat inschat.

Twee dingen die er vaak nog in gaan: een mutsje en een kruik. Na de eerste dagen kan een mutsje in bed weg, omdat je baby zijn warmte juist via het hoofd kwijtraakt. Een kruik gebruik je alleen om het bedje voor te verwarmen en haal je eruit voordat je baby erin gaat; zie tot wanneer een kruik veilig is.

Rookvrij, ook buiten de slaapkamer

Na buikligging is meeroken de belangrijkste risicofactor voor wiegendood die te voorkomen is, en er is een duidelijk verband met hoeveel er wordt gerookt. In Engels onderzoek was de kans op wiegendood bij moeders die rookten tijdens de zwangerschap ruim drie keer zo groot als in de vergelijkingsgroep.

Roken elders in huis of buiten is niet hetzelfde als niet roken. In de longen van kinderen die aan wiegendood overleden, werden hogere concentraties nicotine gevonden dan bij een vergelijkingsgroep. Handen wassen en een jas uittrekken scheelt, en je kunt bezoek vragen buiten te roken en daarna even te wachten voordat ze je kind vasthouden.

Wordt er bij jullie thuis gerookt, houd het bedje dan niet vier maar zes maanden op de ouderslaapkamer. Wil je zelf stoppen, dan kun je dat bespreken met je huisarts. Ook als je later stopt, ademt je kind vanaf dat moment minder rook in.

Waar je baby wel en niet slaapt

Een baby valt ook buiten zijn bedje in slaap, bijvoorbeeld in de autostoel of op de bank. Per plek verschilt het advies.

Samen in één bed

Samen slapen komt bij veel gezinnen voor, vaak omdat de nacht nu eenmaal zo loopt. Het Nederlandse advies is terughoudend: ook als je baby blijft huilen of tijdens het voeden in slaap valt, is het ouderbed geen veilige slaapplek, en dat wil je vooral voorkomen bij een baby jonger dan vier maanden.

Je baby kan het te warm krijgen onder een dekbed, bekneld raken tussen twee matrassen, uit bed vallen, met het gezichtje tegen een kussen komen te liggen, of een ouder kan zich in de slaap omdraaien. Dat risico is groter bij vermoeidheid, stress, alcohol, drugs of medicijnen die suf maken.

De leeftijd maakt veel uit. De kans op wiegendood bij samen slapen is rond de tweede levensmaand ongeveer negen keer zo groot, tussen de derde en vierde maand ongeveer vier keer, en tussen vier en zes maanden is het verschil klein. Tussen 1996 en 2003 lag in Nederland één op de vier baby’s die in de eerste zes maanden aan wiegendood overleed, op dat moment bij de ouders in bed.

Voed je ’s nachts liever in bed, zet dan een timer met trilfunctie op je telefoon, zodat je wakker wordt als je wegdoezelt en je baby daarna terug kunt leggen in het eigen bedje. Val je regelmatig toch in slaap, bespreek dat dan op het consultatiebureau. Zij kunnen het advies toepassen op jullie situatie.

Geef je borstvoeding en heb je gedronken, dan komt daar nog een vraag bij; wat daarover bekend is, staat in alcohol en borstvoeding.

Als je baby zich gaat omdraaien

Zodra je baby gaat bewegen, vaak al na een paar weken, kan hij vanuit de zij op zijn buik komen. Zelf van de rug naar de buik rollen volgt bij veel baby’s later, vaak tussen de 4 en 7 maanden; zie wanneer een baby gaat rollen. Kan je baby snel en makkelijk heen en terug rollen, dan mag hij zelf zijn houding kiezen. Neerleggen blijft op de rug.

In deze periode wordt het lege bed belangrijker. Bij baby’s die overleden terwijl ze zichzelf op de buik hadden gedraaid, lag het hoofd in 69 van de 100 gevallen recht omlaag; bij baby’s die op hun buik te slapen waren gelegd lag het hoofd juist meestal opzij, in 67 van de 100 gevallen. Haal daarom ook alles weg wat langs de spijlen hangt en kijk opnieuw naar de hoogte van de bodem.

Inbakeren past niet meer bij een kind dat probeert te rollen. Draait een ingebakerde baby zich toch op zijn buik, dan is de kans op wiegendood ongeveer negen keer zo groot. Bouw het inbakeren daarom af zodra je de eerste rolpogingen ziet, en vraag op het consultatiebureau hoe je dat aanpakt.

Wat je afspreekt met wie er op je kind past

Deze adviezen zijn per generatie veranderd, en wat voor jou vanzelfsprekend is, is dat voor oma of een gastouder niet altijd. Het gaat hier ook niet om een detail: het risico is juist het grootst bij baby’s die gewoonlijk op de rug lagen en die één keer op de buik werden gelegd of gevonden. Voor die groep was de kans ruim vier keer zo groot als bij baby’s die gewend waren op de buik te liggen.

Datzelfde patroon zie je bij opvang. In Nederland werd tijdens kinderopvang een vier keer hogere incidentie van wiegendood gevonden dan verwacht mocht worden, en een derde daarvan viel in de eerste week van het verblijf. Let dus vooral op in de eerste dagen dat je kind op een nieuwe plek slaapt.

Spreek het daarom één keer met ze door; in de overdracht aan oppas, opa of oma staat wat je verder doorgeeft.

1. Vertel dat je kind op de rug in bed gaat, bij elk slaapje, ook bij een kort middagdutje.
2. Laat zien hoe het bed erbij ligt: leeg, met alleen een strak hoeslaken en de slaapzak.
3. Spreek af dat er niet gerookt wordt in huis of in de auto.
4. Vraag om je kind na een autorit over te leggen in bed.
5. Bekijk het reisbedje of de wieg op die plek net zo als thuis: passend en stevig matras, leeg bed.
6. Vertel het ook als er iets verandert, bijvoorbeeld dat je baby zich sinds kort omdraait.

Wat vaak niet helpt

Een deel van wat er in babywinkels ligt en op verjaardagen wordt aangeraden, maakt het slapen niet veiliger. Bij elk punt staat waarom.

• Babynestjes, hoofdbeschermers en zijligkussens in bed, want je baby kan er met het gezichtje tegenaan komen te liggen.
• Een matras dat ventilerend heet, want dat geeft geen zekerheid dat je baby er doorheen kan ademen; het advies blijft de rugligging.
• Een zacht of doorgezakt matras en andere zachte, kussenachtige ligplekken, want een zacht matras wordt met een hoger risico in verband gebracht.
• Een tweedehands matras dat eerder in een ander gezin lag, om dezelfde reden.
• Een schapenvacht in de wieg, want in combinatie met buikligging levert die gevaar op.
• Een molton dat geen lucht doorlaat onder het hoofdje; kies er een die dat wel doet.
• Je baby op de zij leggen omdat hij dan rustiger lijkt, want vanuit de zij rolt hij door naar de buik.

Als het in de praktijk niet lukt

Wordt je baby wakker zodra je hem op zijn rug legt, dan helpt een slaapzak vaak: jonge baby’s rollen daarin minder makkelijk naar hun buik, en je hebt geen los beddengoed nodig. Wacht daarnaast met neerleggen tot de slaap dieper is; in je baby huilt zodra je hem neerlegt staat hoe je dat aanpakt. Noteer je een paar dagen wanneer de slaapjes beginnen en eindigen, dan zie je vaak op welk moment het neerleggen wel lukt; met slaap bijhouden in een app leg je zo’n slaapje met een tik vast.

Blijft het na een week of twee elke avond misgaan, dan is overstappen op de zij of de buik geen oplossing. Neem het patroon mee naar het consultatiebureau en vraag daar wat er bij jullie speelt.

Val je bijna elke nacht in slaap tijdens de voeding, probeer dan rechtop te voeden in een stoel met een rugleuning in plaats van liggend in bed, en zet een timer van tien minuten. Lukt dat twee nachten achter elkaar niet, bespreek het dan op het consultatiebureau.

Is het warm in huis, lucht de kamer dan regelmatig, kleed je baby luchtiger aan en gebruik dunner beddengoed. Controleer daarna opnieuw het nekje.

Wanneer je contact opneemt

Twijfel je over jullie situatie, bijvoorbeeld over samen slapen, inbakeren of een product dat je kreeg, bespreek dat dan op het consultatiebureau. Daar kunnen ze het toepassen op jouw kind. Bespreek het ook als de nachten je te veel worden; die vraag hoort er gewoon bij.

Er zijn omstandigheden die al golden voordat je baby thuiskwam en waarbij soms aanvullende adviezen horen: te vroeg geboren, een laag geboortegewicht, een meerling, of een bekende aandoening. Vraag daar op het consultatiebureau expliciet naar; zie ook gecorrigeerde leeftijd bij een prematuur.

Maak je je zorgen over de ademhaling van je kind in slaap, of ziet je kind bleek of blauw rond de mond, bel dan direct de huisarts of de huisartsenspoedpost. Bij een levensbedreigende situatie bel je 112.

Hoe het met jou gaat

Veel ouders liggen de eerste weken half wakker en gaan meerdere keren per nacht kijken of hun baby nog ademt. Die spanning is begrijpelijk bij een onderwerp waar de gevolgen zo groot zijn.

Wat helpt is de nacht verdelen: spreek af wie het eerste deel luistert en wie het tweede, zodat er per persoon een blok van vier of vijf uur overblijft waarin je echt kunt slapen. Merk je dat je overdag niet meer tot rust komt, of dat de controles toenemen in plaats van afnemen, bespreek dat dan op het consultatiebureau.

Ging het een keer anders dan je wilde, bijvoorbeeld doordat je op de bank in slaap viel met je baby op je borst, dan kun je het bij de volgende slaap gewoon weer volgens de adviezen doen. Vertel het er ook bij op het consultatiebureau, zodat het advies past bij hoe jullie nachten echt lopen. Loopt het huilen je boven het hoofd, lees dan als het huilen jou te veel wordt.

Dezelfde afspraken voor iedereen, in de app

Deze veiligheidsregels staan ook in de kennisbank van de BabyTracker-app, met de bron erbij, ook offline. Nodig je je partner, oma of de oppas uit in je gezin, dan lezen zij precies dezelfde tekst. Adviezen die per generatie veranderd zijn, hoef je dan niet zelf uit te leggen.

Bekijk baby slaap bijhouden