Het dag-nachtritme van je baby: wanneer het komt en wat eraan bijdraagt

Het is drie uur ’s nachts en je baby ligt klaarwakker te brabbelen, terwijl hij om elf uur ’s ochtends nauwelijks wakker te krijgen was. Veel ouders vragen zich in die weken af wanneer dit een keer omdraait.

Een pasgeborene kent het verschil tussen dag en nacht nog niet, en bij veel baby’s begint vanaf tien tot twaalf weken een dag- en nachtpatroon te ontstaan. Rond drie maanden vallen baby’s daardoor makkelijker in slaap en slapen ze ’s nachts langer achter elkaar. Het tempo verschilt sterk per kind, en hoe groot dat verschil is, staat verderop in de tabel. Hoeveel uur slaap er per leeftijd gebruikelijk is, staat in hoeveel slaapt een baby.

Wat je in de eerste weken ziet

In de eerste weken is er nog geen dag en geen nacht, maar een reeks losse stukken. Dit is wat er in die periode te zien is:

• Slaapjes van een halfuur tot een paar uur, verspreid over het hele etmaal.
• Klaarwakker midden in de nacht, en diep in slaap midden op de ochtend.
• Wakker worden valt samen met honger en niet met de klok; na het drinken zakt je baby vaak meteen weer weg.
• Bewegen, kreunen en geluidjes maken tijdens de slaap; veel baby’s zijn in hun slaap hoorbaar aanwezig.
• Grote verschillen tussen twee dagen achter elkaar, zonder dat er iets is veranderd.

Dit is geen gewoonte die is ingesleten en ook geen teken dat er iets is misgegaan. Hieronder lees je waar dit gedrag vandaan komt en waar je zelf iets kunt doen.

Wat gebruikelijk is, in cijfers

Dit verschilt sterk per kind. De tabel geeft een richting, geen norm. De getallen komen uit tabel 1 van de JGZ-richtlijn Slaap. Daarbij hoort de kanttekening dat de cijfers over wakker worden uit internationale literatuur komen, omdat Nederlandse gegevens ontbreken.

Twee dingen vallen op. Het eerste is de bandbreedte: bij drie maanden loopt het aantal keren wakker worden van 0 tot 15 per nacht en de slaapduur van 6 tot 22 uur per etmaal. Bij zulke marges zegt een gemiddelde weinig over jouw kind.

Het tweede is dat het aantal keren wakker worden tussen drie en zes maanden niet daalt, maar licht stijgt: van gemiddeld 2,2 naar 2,5 keer per nacht. Je baby wordt dus niet minder vaak wakker naarmate hij ouder wordt. Wat rond drie maanden wel verandert, is dat baby’s makkelijker in slaap vallen en ’s nachts langer achter elkaar slapen.

Waarom een pasgeborene dag en nacht nog niet kent

Het slaap-waakritme van een pasgeborene is ongeveer gelijk verdeeld over de vierentwintig uur. Daaronder zitten twee dingen. De interne klok is nog niet op dag en nacht ingesteld, en in die weken geeft honger de sterkste sturing: een kleine maag betekent kleine voedingen, en dus wakker worden, dag en nacht.

Achter het dag-nachtritme zitten twee krachten: interne processen en omgevingsinvloeden. Van die omgevingsinvloeden is licht de belangrijkste. Melatonine, het hormoon dat het lichaam op de nacht voorbereidt, is overdag laag en begint in de avond te stijgen, en de aanmaak ervan wordt geremd door licht.

Met licht kun je je baby daarom wel iets duidelijk maken. Je versnelt de rijping van de klok er niet mee, maar je geeft hem elke dag wel hetzelfde signaal: het is nu dag, of het is nu nacht. Hoe snel die klok bij een individueel kind gaat lopen, is niet te voorspellen.

Waarom de nacht in stukken uiteenvalt

Slaap loopt in cycli. De slaapcyclus van een baby duurt ongeveer 45 minuten; voor baby’s tot ongeveer zes maanden wordt ook 45 tot 60 minuten aangehouden. Pas vanaf een jaar of vijf is die cyclus ongeveer anderhalf uur, zoals bij een volwassene.

Aan het eind van elke cyclus word je even licht wakker. Bij een volwassene gaat dat ongemerkt: je draait je om en slaapt verder. Een baby kan dat nog niet altijd zelf. Uit Fins onderzoek blijkt dat de helft van de baby’s van drie maanden nog niet in slaap valt zonder dat er een ouder bij is.

Daarom lijkt een baby na drie kwartier wakker te worden terwijl je kind eigenlijk vastloopt op de overgang naar de volgende cyclus. En daarom maakt het uit hoe je baby is ingeslapen: wie in jouw armen wegzakt en alleen in bed weer licht wakker wordt, merkt dat verschil. Dat is geen reden om niet te wiegen, het maakt alleen begrijpelijk waarom je geroepen wordt. Meer daarover staat in baby huilt bij het neerleggen.

Overdag: laat de dag binnenkomen

Omdat licht de belangrijkste omgevingsinvloed op het ritme is, gaat het er overdag vooral om dat je baby de dag ook meemaakt.

• Houd de gordijnen open en laat de gewone geluiden van het huis doorgaan, van de radio tot de stofzuiger. Zo is de dag ook vanuit bed op te merken.
• Laat je baby overdag niet in een volledig verduisterde kamer slapen. De slaapkamer hoeft overdag niet volledig verduisterd te worden, vanwege het ontwikkelen van het dag- en nachtritme bij jonge kinderen.
• Ga elke dag even naar buiten, ook als het bewolkt is. Dat helpt bij het ontwikkelen van het ritme, omdat je kind buiten genoeg daglicht krijgt. Zie naar buiten met je baby.
• Begin de dag rond dezelfde tijd, ook na een slechte nacht. Je baby begint dan elke ochtend op ongeveer hetzelfde moment aan de dag.
• Praat en maak oogcontact tijdens een voeding overdag. Een voeding overdag klinkt dan anders dan een voeding ’s nachts.

’s Avonds en ’s nachts: houd het saai

’s Nachts gaat het om het omgekeerde: zo min mogelijk aanleiding om wakker te worden of wakker te blijven.

• Houd de slaapkamer ’s avonds en ’s nachts donker en stil. Een kamer die dan niet donker of stil genoeg is, kan aan slaapproblemen bijdragen.
• Verschoon bij gedempt licht en laat het plafondlicht uit. De aanmaak van melatonine wordt geremd door licht, ook door het blauwe licht van een scherm.
• Praat weinig, speel niet en leg je baby na de voeding meteen terug in bed. Er valt dan weinig te beleven aan wakker zijn.
• Doe ’s nachts alleen wat nodig is. Elke extra handeling maakt het moment langer en je baby wakkerder.

Een avondroutine die je ook alleen volhoudt

Een routine werkt niet door de handelingen zelf, maar doordat de volgorde elke avond hetzelfde is: je baby herkent wat er komt. Een vaste bedtijdroutine werkt snel en effectief om slaapproblemen en opstandig gedrag rond bedtijd te verminderen, en is beschreven bij kinderen vanaf ongeveer zes maanden. Voor baby’s die jonger zijn, is de bedtijdroutine niet beschreven. Je kunt de volgorde dan al wel aanhouden, maar wat dat op die leeftijd oplevert, is niet onderzocht.

1. Bouw de prikkels af: licht omlaag, geluid zachter, geen bezoek meer. De avond loopt daarmee zichtbaar af.
2. Doe iets vasts met water of verschonen, elke avond op dezelfde plek in de rij.
3. Voed rustig, in dezelfde stoel of op dezelfde plek.
4. Sluit af met iets kleins dat altijd hetzelfde is: een liedje, dezelfde zin, hetzelfde slaapzakje.
5. Leg je baby in bed en houd het daarna saai: weinig woorden, gedempt licht.

Houd de rij kort genoeg om hem ook vol te houden op een avond dat je alleen bent, en doe hem overal hetzelfde: op vakantie, bij opa en oma, en door iedereen die je kind naar bed brengt. Kent alleen jij de volgorde, dan is het geen routine voor je baby.

Werkt de routine een tijdje minder goed, verander dan niet meteen alles. Wisselt de volgorde elke week, dan herkent je baby niet meer wat er komt.

Als het ritme er even niet meer is

Een patroon dat er al was, kan tijdelijk verdwijnen: rond een verkoudheid, rond doorkomende tandjes, na een reis, of in een week waarin je kind veel nieuws leert zoals omrollen. Ook voeding schuift het ritme. In een drukke drinkweek drinkt je kind een paar dagen vaker, ook ’s nachts, en rond de start van de eerste hapjes verandert de indeling van de dag opnieuw.

Rond drie tot vier maanden komt daar een bekende onrustige periode bij; die staat apart beschreven in slaapregressie bij je baby. Het helpt in zulke weken meestal om vast te houden aan de volgorde die je had en grote veranderingen even uit te stellen. Zie je twee dingen tegelijk veranderen, dan hoeft het een het ander niet te veroorzaken; je weet alleen waar je op kunt letten.

Wat vaak niet helpt

Een paar dingen die logisch klinken en het meestal lastiger maken:

• Overdag verduisteren en fluisteren zodat je baby beter went aan slapen. Dat haalt juist het verschil weg waar de klok op loopt.
• Je baby overdag wakker houden om de nacht te verbeteren. Jongere kinderen die te weinig slapen zijn lang niet altijd slaperiger, maar soms vooral drukker. Zie de oververmoeide baby.
• Een strak klokschema in de eerste weken. In die periode volgt het wakker worden de voedingen; zie voeden op verzoek.
• Elke week iets nieuws proberen. Je weet dan achteraf niet wat er werkte en wat niet.
• Vergelijken met het kind van de buren. Bij drie maanden loopt het aantal keren wakker worden per nacht van 0 tot 15; twee gezonde baby’s kunnen sterk verschillen.
• Een scherm aanzetten in de avond, ook als het rustig lijkt. Blauw licht remt de aanmaak van melatonine.

Als het niet werkt

Stel dat je dit een week of drie hebt volgehouden en er verandert niets. Ga dan niet nog een tip proberen, maar kijk eerst wat er precies gebeurt.

• Schrijf een week lang op hoe laat je baby sliep en hoe lang hij daarvoor wakker was. Vaak zit het in de wakkertijd en niet in het ritme zelf.
• Verander één ding tegelijk en houd het twee weken vol. Verzet je het middagslaapje en de avondvoeding tegelijk, dan weet je achteraf niet wat er hielp.
• Wordt je baby overdag steeds na drie kwartier wakker? Je kunt proberen er kort voor dat moment bij te zijn, zodat je hem bij het licht wakker worden meteen rustig kunt houden.
• Slaapt je baby overdag lange stukken en ’s nachts korte? Laat het laatste dagslaapje dan niet te laat doorlopen en maak het zo nodig na een uur af, zodat een deel van de slaap naar de nacht verschuift. Zie dutjes en hun overgangen.
• Blijft het na zes weken hetzelfde, bespreek het dan op het consultatiebureau en neem je aantekeningen van die week mee.

Er is één grens die niet over het ritme gaat. Lijkt je baby ziek, ga dan niet verder met uitproberen; wat je dan wel doet, staat hieronder.

Wanneer je contact opneemt

Slecht slapen is meestal geen medische vraag. De lijst hieronder gaat dan ook niet over het ritme, maar over signalen bij een ziek kind; die signalen komen van Thuisarts.nl.

• Consultatiebureau: je hebt vragen over het ritme, je baby laat na een paar maanden nog geen enkel verschil tussen dag en nacht zien, of het slaaptekort valt je zwaar. Bellen tussen twee bezoeken door kan gewoon.
• Huisarts, een gewone afspraak: het slechte slapen gaat samen met slecht drinken, niet groeien of veel huilen overdag, of je hoort je baby in slaap snurken of hoorbaar naar adem happen.
• Direct de huisarts of de huisartsenspoedpost: je baby is jonger dan drie maanden en heeft koorts; je baby reageert minder of is moeilijk wakker te krijgen; het huilen klinkt anders dan je gewend bent, gaat over in kreunen of is niet te troosten; de ademhaling is moeilijk of ongewoon snel, of valt even stil; de huid is bleek of vlekkerig, of er zijn vlekjes die niet lichter worden als je erop drukt; je baby drinkt minder dan de helft van gewoonlijk of heeft langer dan twaalf uur niet geplast.
• 112: bij een levensbedreigende situatie.

Daarnaast telt wat er al gold voordat dit begon. Is je kind te vroeg geboren, is er een aandoening bekend of is er eerder een koortsstuip geweest, bel dan eerder dan de lijst hierboven aangeeft. Bij een te vroeg geboren baby loopt het ritme bovendien mee met de gecorrigeerde leeftijd en niet met de datum op de geboortekaart. Over koorts staat meer in koorts: wanneer bel je.

Hoe het met jou gaat

Het ritme van je baby groeit in maanden, terwijl jouw slaaptekort in dagen oploopt. Je bent daar niet alleen in: ongeveer 26 van de 100 ouders van een baby van nul tot zes maanden ervaart een slaapprobleem, en bij een kind van één tot twee jaar 27 van de 100.

Wat helpt, is het vooraf verdelen. Leg vast wie welke nacht opstaat, en spreek ook af wanneer jij overdag slaapt terwijl iemand anders gaat wandelen. Spreek daarbij één nacht per week af waarin jij niet opstaat.

Word je boos of wanhopig terwijl je baby huilt, leg hem dan veilig in bed, ga de kamer uit en kom na een paar minuten terug. Je baby ligt dan veilig en jij krijgt even lucht. Wat je daarna kunt doen, staat in als het huilen je te veel wordt. Vertel het ook op het consultatiebureau; hoe het met jou gaat, hoort daar bij het gesprek.

Het ritme zien groeien in de app

In BabyTracker leg je slaapjes vast met een timer of achteraf. In het slaappatroon-overzicht is elke dag een rij; na een week of drie kun je zien of het nachtblok langer wordt en of de dagslaapjes op vastere plekken vallen. Omdat je een week later niet meer weet hoe laat je baby precies wakker werd, is slaap bijhouden in een app een manier om die aantekeningen bij elkaar te houden en ze mee te nemen naar het consultatiebureau. Zit je in een mindere periode, dan kun je teruglezen hoe het er de vorige maand uitzag.

Bekijk baby slaap bijhouden