Geen honing in het eerste jaar: waarom, en waar het allemaal in zit

Iemand staat met een lepel honing bij de yoghurt, of je leest honing in de lijst met ingrediënten van de ontbijtkoek. Dan wil je weten of dat erg is.

Geef een kind tot een jaar geen honing, in geen enkele vorm: niet puur, niet door de yoghurt, niet in koek of pap en niet in thee. Honing kan sporen bevatten van een bacterie waar kinderen tot een jaar erg ziek van kunnen worden.

Dat gebeurt zelden, en verderop staan de meldingen die er voor Nederland bekend zijn. Hieronder staat ook waarom verhitten niet helpt, waar honing allemaal in zit, en wat je doet als het toch gebeurt.

Waarom honing bij een baby anders uitpakt dan bij jou

Voor jou is honing gewoon zoet beleg. De sporen van de botulismebacterie komen erin terecht doordat bijen ze van de grond oppikken en aan hun pootjes meevoeren, en het lijkt erop dat alle soorten honing die sporen kunnen bevatten. Aan een pot is niet te zien welke.

Bij jou en bij een kind ouder dan een jaar is de darmflora compleet, en krijgen die sporen geen kans. Bij een baby is de darmflora nog niet volledig ontwikkeld, waardoor de sporen in de darm kunnen uitgroeien tot bacteriën. Die maken een gifstof die de spieren verzwakt. Dat heet zuigelingenbotulisme.

Verhitten lost dat niet op. Sporen van clostridia zijn zeer stabiel en overleven hitte en koken. Pas 121 graden gedurende twintig minuten, zoals in een snelkookpan, doodt ze. Het vochtige binnenste van een koek, warme pap en thee komen niet in de buurt van die combinatie van temperatuur en tijd.

Daarom valt honing in een gebakken koek net zo goed af als een lepel puur, en geldt hetzelfde voor rauwe honing en honing rechtstreeks van de imker. Tot de eerste verjaardag is weglaten de enige manier om die sporen buiten de deur te houden.

Ook als je borstvoeding geeft, kun je zelf gewoon honing eten; wat er voor jou wél op de lijst staat, lees je in eten dat je beter laat staan bij borstvoeding.

Hoe vaak zuigelingenbotulisme in Nederland voorkomt

Zuigelingenbotulisme is zeldzaam. In de LCI-richtlijn Botulisme staan voor Nederland over de jaren 2000 tot en met 2016 twintig meldingen van botulisme in alle vormen samen. Vier daarvan gingen over baby’s: twee in 2000, die met honing in verband werden gebracht, en twee in 2012, bij baby’s van twee en vier maanden oud.

Het treft vooral de jongste baby’s. Cijfers uit de Verenigde Staten laten zien dat van alle gevallen van zuigelingenbotulisme daar 99,8 procent optreedt bij kinderen jonger dan een jaar, en 91,2 procent, ruim negen van de tien, bij baby’s tot zes maanden.

De ziekte is wel ernstig. Kinderen met zuigelingenbotulisme worden in het ziekenhuis behandeld, en het beeld wordt eerst een tot twee weken erger, blijft daarna nog twee tot drie weken gelijk, en dan treedt herstel in. Juist omdat het zelden voorkomt en ernstig verloopt, kent het advies geen uitzonderingen.

Waar honing allemaal in zit

Puur herken je honing meteen. Verwerkt is het lastiger, en dit zijn de plekken waar het vaak in zit:

• Sommige soorten ontbijtkoek en honingkoekjes, en sommige granenrepen en muesli.
• Babykoekjes en beschuitjes uit andere landen; lees daar de lijst met ingrediënten van.
• Zoete sauzen en marinades, zoals honingmosterd.
• Thee en siropen met honing erin.
• Huismiddeltjes tegen hoesten, en honing op de speen als zoetmaker.

Op de verpakking staat honing gewoon in de lijst met ingrediënten, ook onder namen als bloemenhoning of acaciahoning. Eén blik op die lijst is genoeg: staat er honing in, dan wacht het product tot na de eerste verjaardag.

Bij hoesten komt honing het vaakst langs. Het wordt ook wel genoemd als middel, een lepel honing laten smelten in de mond of thee met honing, maar kinderen jonger dan een jaar mogen geen honing. Wat wel kan bij een verkouden baby staat in dat artikel. Kaneelthee, venkelthee en anijsthee worden voor baby’s daarnaast afgeraden.

Je baby heeft toch honing gehad

Dat gebeurt: een koekje van een groter kind, een lepel yoghurt waar honing door zat, een slok thee. Kijk de dagen erna naar je baby en bel bij de signalen hieronder.

Hoe snel er iets te zien zou zijn, staat niet precies vast. Tussen de besmetting en de eerste verschijnselen zit bij botulisme twee uur tot acht dagen, meestal twaalf tot tweeënzeventig uur. De ziekte zelf breekt pas na een aantal dagen door, en er zijn dan al verschijnselen aan vooraf gegaan. Blijf dus vanaf dezelfde dag kijken, en houd dat ongeveer een week vol.

Je let op verstopping, minder eetlust en minder of zwakker drinken, aanhoudend huilen, sloom worden en spierzwakte, waardoor je baby slapper aanvoelt en minder beweegt dan je van hem gewend bent.

Zie je een van die signalen, bel dan dezelfde dag de huisarts en zeg erbij dat je baby honing heeft gehad. Dat is een belangrijk gegeven voor een arts, omdat zuigelingenbotulisme zo zeldzaam is dat er zonder die informatie niet snel aan gedacht wordt.

Twijfel je over wat je ziet, dan kun je het altijd voorleggen aan het consultatiebureau of de huisarts. Honing blijft verder tot de eerste verjaardag van het menu.

Na de eerste verjaardag

Vanaf een jaar is honing veilig, omdat de darmflora dan ver genoeg is om de sporen onschadelijk te maken. Vanaf dat moment is honing vooral zoet: in een eetlepel van twintig gram zit ongeveer zestien gram suiker.

Het lichaam verwerkt honing op dezelfde manier als gewone suiker, dus een gezondere vervanger is het niet. Wil je pap, yoghurt of een pannenkoek zoeter maken, dan doet geprakt fruit hetzelfde werk, met vezels erbij.

Suiker en zout in het eerste jaar

In het eerste jaar voeg je geen suiker en geen zout toe aan het eten van je baby. Voor zout is de reden dat de nieren van jonge kinderen nog niet veel zout aan kunnen. Voor suiker is de reden dat zoete producten en zoete dranken veel suiker en zuren bevatten die slecht zijn voor het gebit.

Het meeste zout en de meeste suiker komen niet uit de strooier maar uit kant-en-klare producten: sauzen, bouillonblokjes, vleeswaren, kaas, ontbijtgranen voor volwassenen en toetjes. Kook je voor het hele gezin, schep de portie voor je baby er dan uit voordat het zout en de blokjes erin gaan. Kruiden en specerijen zonder zout kunnen wel.

Voor het gebit telt naast de hoeveelheid ook hoe vaak er iets langskomt. Het Ivoren Kruis houdt maximaal zeven eet- en drinkmomenten per dag aan: drie maaltijden en maximaal vier keer iets tussendoor. Zoet hoort dus bij zo’n moment en niet in de uren ertussen, met water als drinken tussendoor. Wat poetsen daarnaast doet, staat bij tandjes krijgen.

De regel doorgeven aan anderen

De regel zelf is kort; het lastige zit bij iedereen die weleens iets aan je baby geeft. Opa’s en oma’s, de oppas en de gastouder kennen de reden meestal niet, en honing gold vroeger juist als het gezonde alternatief. Eén keer rustig uitleggen waarom honing tot de eerste verjaardag wacht, werkt beter dan een verbod zonder uitleg.

Neem in die uitleg mee dat het ook om verwerkte honing gaat, want daar zit de meeste verwarring. Wie weet dat honingkoek, een lepeltje tegen de hoest en thee met honing er net zo goed onder vallen, hoeft niet elke keer opnieuw te overleggen. Geven er meerdere mensen eten, dan kun je met voeding bijhouden in een app later terugzien wat je baby op een dag gekregen heeft. In de overdracht aan de oppas staat wat er verder handig is om door te geven.

Wanneer je contact opneemt

Heb je een vraag over honing, suiker of zout in het eten van je baby, of twijfel je over een product dat je hebt gegeven, leg het dan voor aan het consultatiebureau. Dat kan bij het eerstvolgende bezoek of tussendoor per telefoon.

Bel dezelfde dag de huisarts als je baby honing heeft gehad en daarna verstopt raakt, veel minder of zwakker drinkt, slap of sloom wordt of minder beweegt. Bel daarnaast direct de huisarts of de huisartsenspoedpost als je kind minder of niet reageert als je iets zegt, als je kind niet makkelijk wakker te krijgen is, als je kind minder dan de helft drinkt van wat het gewoonlijk drinkt, of als je kind moeilijk of sneller ademt dan gewoonlijk, ook als het rustig ligt.

Bel 112 als je baby niet meer of nauwelijks ademt, of niet meer wakker te krijgen is.

Hoe het met jou gaat

Als je achteraf ontdekt dat er honing in iets zat, schrik je, en die schrik blijft nog even hangen. Je leest over een ernstige ziekte en je hebt het product zelf gegeven.

Honing zit op plekken waar je het niet zoekt, en van elk koekje de lijst met ingrediënten lezen lukt niemand altijd. Blijf er niet in je eentje mee zitten: bel het consultatiebureau of de huisarts en vraag het na, ook als je alleen maar twijfelt. Ga je naar een verjaardag of naar de oppas, dan helpt het om zelf iets mee te nemen waarvan je de lijst met ingrediënten kent.

Eén regel om te onthouden

In de kennisbank van de BabyTracker-app staat dit advies ook, offline, voor het moment dat oma met de ontbijtkoek klaarstaat. Iedereen in je gezin leest dezelfde regel, en dat scheelt discussie bij het eerste hapje koek.

Bekijk voeding bijhouden