Eerste hapjes: wanneer je begint, waarmee, en hoe je opbouwt

Je hebt een lepeltje geprakte bloemkool klaarstaan voor een baby van vier maanden en je weet niet of dit nu al kan. De ene grootouder vindt het hoog tijd, de andere zegt dat je tot zes maanden wacht.

Oefenhapjes kunnen tussen 4 en 6 maanden. Je begint met 1 of 2 keer per dag 3 tot 4 kleine lepeltjes geprakte groente of fruit, naast de melkvoeding en niet in plaats daarvan.

Waar je binnen die twee maanden begint, hangt af van wat je bij je baby ziet. Hieronder staat waaraan je dat merkt, waarom juist dit venster wordt aangehouden, hoe je in de weken erna opbouwt, en wat er in het eerste jaar nog niet op het menu staat.

Waaraan je merkt dat je baby eraan toe is

Naast de leeftijd telt wat je ziet. Denk aan smakkende geluidjes en meekijken naar wat jij eet. Daarnaast horen erbij: speelgoed in de mond steken, kauwen op de vuistjes en geïnteresseerd kijken hoe anderen eten, vaak samen met een toenemende behoefte aan andere voeding.

Zelfstandig kunnen zitten is geen voorwaarde. Bijvoeding wordt vanaf de introductie op schoot of in een wipstoeltje gegeven. Wat wel telt, is dat je baby het hoofd stil kan houden en rechtop gesteund zit, zodat slikken rustig kan gaan.

Beginnen bij vijf of zes maanden past nog binnen het geadviseerde venster: introductie tussen 17 en 26 weken is veilig. Lukt het na een paar pogingen nog steeds niet, dan staat verderop onder Als het niet lukt wat je dan doet.

Is je baby te vroeg geboren, overleg dan op het consultatiebureau wanneer je start. Daar wordt gekeken naar de gecorrigeerde leeftijd en naar de ontwikkeling van jouw kind.

De tijdlijn in het kort

Dit verschilt per kind. De tabel geeft een richting, geen norm.

Melk blijft naast de hapjes nog lang de basis; wat de adviezen zeggen over de duur van borstvoeding, staat in hoe lang je borstvoeding geeft.

Waarom juist tussen 4 en 6 maanden

In deze periode komen drie dingen samen: allergie, ijzer en gluten.

Het eerste is allergie. In de JGZ-richtlijn Voeding en eetgedrag staat dat introductie van bijvoeding vóór de leeftijd van 17 weken niet wordt aanbevolen, in verband met een toegenomen risico op allergie, en dat introductie tussen 17 en 26 weken veilig is. Zeventien weken is ongeveer vier maanden, zesentwintig weken ongeveer zes. Je verkleint de kans op een voedselallergie daarbij door je baby vroeg te laten wennen aan verschillende soorten voeding.

Het tweede is ijzer. Een baby krijgt bij de geboorte een voorraad ijzer mee, en die raakt in de loop van het eerste halfjaar op. Daarom hebben kinderen vanaf het tweede levenshalfjaar meer ijzer nodig. Dat is de reden dat hapjes na zes maanden geen extraatje meer zijn maar onderdeel van de voeding.

Het derde is gluten. Er zijn aanwijzingen dat zowel vroege introductie, vóór 4 maanden, als late introductie, vanaf 7 maanden, het risico op coeliakie verhoogt. Gluten worden daarom het beste geleidelijk vanaf 4 maanden geïntroduceerd. In de praktijk gaat dat vanzelf: een stukje bruin brood zonder korst en zonder pitten kan al bij de oefenhapjes, gedoopt in melk.

Daarom oefen je tussen vier en zes maanden zonder de melk te vervangen, en breid je vanaf zes maanden echt uit. In die eerste periode gaat het om leren happen, slikken en proeven; borstvoeding of flesvoeding vult de maag nog, en voeden op verzoek verandert er niet door. Vanaf ongeveer 6 maanden kan er water bij de maaltijd, bijvoorbeeld uit een oefenbeker.

Waarmee je begint

Groenten met een zachte smaak zijn bloemkool, doperwtjes, boontjes, broccoli, worteltjes en pompoen. Bij fruit kun je denken aan banaan, perzik, peer en meloen. Ook aardappel, pasta en rijst kunnen mee. Of je met groente of met fruit begint, ligt niet vast.

Geef in het begin één smaak per keer en combineer pas later. Een smaak went soms pas na tien keer proeven, dus een vies gezicht bij de eerste hap zegt weinig over de tiende. Bied dezelfde groente daarom meerdere dagen achter elkaar aan voordat je hem afschrijft.

Doe geen zout en geen suiker door het eten. Kruiden zonder zout kunnen wel; smaak leren kennen is juist de bedoeling. Dwingen werkt averechts; bied je dezelfde smaak vaker aan, dan went je kind er vanzelf aan.

De eerste weken, stap voor stap

Het helpt om het eerste oefenmoment vooraf klein te maken: één smaak, één moment op de dag, en een tijdstip waarop jullie allebei niet gehaast zijn. Zo ziet zo’n moment er in de praktijk uit.

1. Kies een rustige dag zonder bezoek en zonder lange autorit, en een vast moment, bijvoorbeeld bij de voeding aan het begin van de middag.
2. Geef eerst een deel van de melkvoeding, zodat je baby niet van de honger op de lepel zit te wachten en toch nog trek heeft.
3. Bied daarna 3 tot 4 kleine lepeltjes geprakte groente aan, en stop als die op zijn. Meer geven zou de trek in de melkvoeding wegnemen, en die is nu nog de hoofdvoeding.
4. Geef aansluitend de rest van de melk, zodat je baby niet met honger uit de stoel komt.
5. Herhaal dezelfde smaak de dagen erna, ook als hij eerst wordt geweigerd, en voeg daarna pas een tweede smaak toe.
6. Bouw uit naar 2 keer per dag en maak de structuur stap voor stap grover: van glad naar geprakt naar kleine stukjes.
7. Leg vanaf ongeveer 8 maanden ook stukjes klaar die je kind zelf kan pakken, en zet de kinderstoel aan tafel.
8. Stop zodra je kind het hoofd wegdraait, de mond dichthoudt of de lepel wegduwt. Dat betekent klaar.

Pinda en ei: vóór 8 maanden, en dan volhouden

Het advies over pinda en ei is precies andersom dan het advies van vijftien jaar geleden. Laat je baby vóór de leeftijd van 8 maanden kennismaken met pindakaas en ei; vroeg kennismaken verkleint de kans op een voedselallergie.

Daar hoort een opbouwschema bij. Dag 1: een halve theelepel gladde pindakaas of een theelepel fijngemaakt gaar ei. Dag 2: een theelepel pindakaas of een eetlepel ei. Dag 3: drie theelepels pindakaas of twee eetlepels ei. Daarna houd je het op minstens drie theelepels pindakaas of een half ei per week, tot je kind minstens een jaar oud is.

Blijf pindakaas en ei wekelijks aanbieden: geef je het één keer en daarna maanden niet meer, dan went je kind er niet aan. Heeft je baby ernstig eczeem of al een bewezen voedselallergie, dan is het advies juist vóór 6 maanden te beginnen, en overleg je eerst met de behandelend arts of het consultatiebureau. De uitwerking per stap staat in pindakaas en ei bij je baby.

Wat je in het eerste jaar nog niet geeft

Twijfel je over een product dat hier niet staat, kijk dan bij het Voedingscentrum; die lijst wordt actueel gehouden.

• Geen honing, ook niet in gebak of thee. Honing kan sporen van de bacterie Clostridium botulinum bevatten, en de darmflora van een baby is nog niet compleet genoeg om die onschadelijk te maken.
• Geen toegevoegd zout. Zout verlaat het lichaam via de nieren, en die van een baby kunnen daar nog weinig van aan. Let ook op kant-en-klare producten, bouillonblokjes en vleeswaren.
• Geen hele noten, hele pinda’s, hele druiven, hele snoeptomaatjes, popcorn of harde stukjes rauw fruit. Die kunnen in de keel van je kind blijven steken.
• Geen rauw of halfgaar ei, rauw vlees, rauwe vis en rauwmelkse kaas.
• Geen leversmeerworst en leverpaté in deze fase. Leverproducten bevatten veel vitamine A, en daarvan kan bij een klein kind te veel binnenkomen.
• Geen gewone koemelk als drinken in het eerste jaar; verwerkt in een gerecht kan wel.
• Geen rijst of rijstwafels als dagelijkse kost. Rijstproducten kun je beter niet elke dag geven vanwege het arseen erin; wissel af met aardappel, pasta of ander graan.

De dagelijkse vitamine D loopt naast de hapjes gewoon door: 10 microgram per dag tot de leeftijd van 4 jaar.

Veilig eten: verslikken voorkomen

Laat je kind rustig en rechtop zitten bij het eten en blijf erbij, elke keer opnieuw. Jonge kinderen verslikken zich sneller doordat de mondmotoriek en de slikreflex nog volop in ontwikkeling zijn. Grote ronde etenswaren zoals snoeptomaatjes en druiven snijd je in de lengte doormidden of in kleinere stukjes, zodat de ronde vorm eraf is. Hard fruit en harde groente kun je raspen, koken of stomen.

Kokhalzen en verslikken zien er van een afstand hetzelfde uit. Bij kokhalzen komt de hap naar voren en houdt je kind het zelf onder controle. Kan je kind luid hoesten, huilen of hoorbaar ademen, dan gaat het om een lichte verslikking: laat je kind dan doorhoesten en blijf erbij, want een eigen hoest werkt beter dan wat jij kunt doen. Sla niet op de rug zolang je kind nog hoest.

Kan je kind niet meer effectief hoesten, geen geluid meer maken of geen lucht meer krijgen, bel dan 112; de centralist begeleidt je door de handelingen. Een cursus eerste hulp aan kinderen leert je die van tevoren.

Wat er in de luier verandert

De eerste hapjes zie je terug in de luier: de ontlasting wordt vaster, donkerder en gaat anders ruiken. Soms komt een stukje wortel of een doperwt herkenbaar terug. Dat komt vaak voor en betekent niet dat er niets is opgenomen.

Wordt de ontlasting hard en droog en heeft je kind er zichtbaar moeite mee, kijk dan naar vocht en vezels in de voeding; peer en pruim zijn vezelrijk. Houdt het aan, bespreek het dan op het consultatiebureau en geef zelf geen middelen zonder overleg. Blijf ondertussen op de natte luiers letten; die zeggen het meest over vocht.

De kleuren die reden zijn om te bellen blijven dezelfde als daarvoor: wit of grijs, zwart na de eerste dagen, en rood of bloederig.

Wat je nog hoort, en wat er nu over bekend is

Rond de eerste hapjes gaat oud advies nog rond, deels omdat het jarenlang het officiële advies was. Vier dingen die je nog hoort, met wat er nu staat.

• Wachten met pinda en ei tot na het eerste jaar. Het advies is nu juist kennismaken vóór 8 maanden, en daarna wekelijks blijven aanbieden.
• Eerst zelfstandig kunnen zitten. Bijvoeding wordt vanaf de introductie op schoot of in een wipstoeltje gegeven; de kinderstoel komt rond 8 maanden.
• Helemaal niet starten vóór 6 maanden. Introductie tussen 17 en 26 weken is veilig, dus ongeveer tussen 4 en 6 maanden.
• De tongreflex waarmee je baby de lepel naar buiten duwt, als teken dat hij nog niet klaar is. Die reflex staat niet bij de startsignalen; die gaan over smakken, meekijken en kauwen op de vuistjes.

Als het niet lukt

Weigeren komt in deze periode veel voor. Spreek vooraf met jezelf af hoelang je het probeert, anders wordt elk oefenmoment een onderhandeling.

Draait je kind na de eerste lepel het hoofd weg? Stop het oefenmoment, geef de melk en bied dezelfde smaak de volgende dag opnieuw aan. Rek een oefenmoment niet langer dan tien minuten.

Blijft het na twee weken elke keer een worsteling? Leg de hapjes dan een week helemaal stil en begin daarna opnieuw, met dezelfde smaak en op hetzelfde moment van de dag. Je verliest daar weinig mee: het geadviseerde venster loopt tot ongeveer 26 weken, en ook na zes maanden kun je nog rustig opbouwen.

Gaat het na die tweede poging nog steeds niet, of drinkt je kind ook minder melk, dan is het consultatiebureau de plek om het te bespreken. Daar wordt gekeken of het gewicht mee blijft lopen en kan iemand meedenken over de aanpak.

Wanneer je contact opneemt

De meeste vragen rond de start zijn praktisch en horen bij het consultatiebureau. Hieronder staat het van rustig naar met spoed.

• Bespreek het op het consultatiebureau: je kind weigert wekenlang, drinkt ook minder melk, valt af, of de ontlasting blijft hard en droog.
• Maak een afspraak bij de huisarts: uitslag, braken of diarree die telkens terugkomt na hetzelfde product, of je kind hoest en verslikt zich regelmatig tijdens het eten.
• Bel direct de huisarts, buiten kantooruren de huisartsenspoedpost: zwelling van lippen, gezicht of oogleden, of uitslag op meerdere plekken kort na een nieuw voedingsmiddel.
• Bel 112: je kind krijgt geen lucht, is benauwd of piept hoorbaar.

Was er een duidelijke reactie op een voedingsmiddel, geef dat dan niet opnieuw voordat je met de huisarts hebt overlegd. En gold er al iets vóór de start, bijvoorbeeld dat je kind te vroeg geboren is, ernstig eczeem heeft of een bekende aandoening, overleg dan vooraf op het consultatiebureau in plaats van pas als er iets gebeurt.

Hoe het met jou gaat

De eerste hapjes zijn een van de weinige onderdelen van de babytijd waar publiek bij zit, en het advies van vijftien jaar geleden was op een paar punten precies andersom dan dat van nu. Het is dus logisch dat je twijfelt of je het goed aanpakt.

Het helpt om het klein te houden: één smaak per keer en één moment per dag, met tien minuten als bovengrens. Leg een oud laken onder de stoel, zodat geknoei geen probleem is. Aanraken en knoeien horen bij het leren eten, dus een bord dat op de grond belandt vraagt vooral om een doek.

Loopt het toch elke keer uit op spanning, laat dan een paar keer iemand anders voeren of zet het oefenmoment een week stil. Op het consultatiebureau kun je vragen over eten en eetgedrag gewoon stellen; die horen daar bij het gesprek.

Bijhouden wat je al hebt aangeboden

Na een paar weken is de praktische vraag vooral: welke smaken hebben we al gehad, en wanneer was de laatste keer pinda of ei? In BabyTracker leg je een hapje vast als vaste voeding met een korte notitie, en blader je later gewoon terug. Door de melk en de hapjes naast elkaar te zetten hoef je niet te onthouden wat je wanneer hebt aangeboden: voeding bijhouden in een app kost een paar tikken naast de stoel. De luiers staan in hetzelfde overzicht, zodat je de verandering na de start van de hapjes ziet staan. En dat ene gezicht bij de eerste hap spinazie hoort natuurlijk op de tijdlijn.

Bekijk voeding bijhouden